تلگرام
کانال تبریزبیدار در تلگرام
دنبال کنید
سرویس : فرهنگی و اجتماعی , دوشنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ ۰۹:۳۰:۵۱ شناسه خبر : ۱۰۷۱۵۵۷

رسومات مردم آذربایجان شرقی در ماه رمضان؛

اوروشلوق؛میراث معنوی فرهنگی آذربایجان

آداب و رسوم ماه مبارک رمضان نیز یکی از مباحث فرهنگی است و از جمله میراث معنوی مردم هر ناحیه است که سالیان سال از نسلی به نسلی انتقال یاقته و ادامه دارد .

سرویس فرهنگی و اجتماعی تبریزبیدار؛


  مردم هر منطقه از کشور دارای آداب ،‌رسوم و عقایدی هستند که ریشه در عقاید دینی و ملی آنان دارد . این آداب و رسوم که بخشی از فرهنگ بومی یک منطقه را شامل می شود بارزترین عنصر هویت بخشی مردمان یک ناحیه به شمار می‌آید . آداب و رسوم ماه مبارک رمضان نیز یکی از مباحث فرهنگی است و از جمله میراث معنوی مردم هر منطقه است که سالیان سال از نسلی به نسلی انتقال یاقته و ادامه دارد .

ماه مبارک رمضان در آذربایجان شرقی («اوروشلوق، orušluq»)ماه روزه نامیده می شود . یکی از آداب ماه مبارک به استقبال رفتن است که در آذربایجان شرقی از نیمه های ماه شعبان آغاز می شود .

مردم این منطقه با نظافت و خانه تکانی، از چند روز مانده به ماه مبارک رمضان به پیشواز این ماه می روند تا همه جا برای حضور در میهمانی بزرگ خداوند آماده و پاکیزه باشد. در این میان ، نظافت و غبارروبی مساجد با همکاری مردم و روحانی محل نیز از اعمال قطعی است که از سال های دور در دیار آذربایجان انجام می شود .همیاری وکمک به یکدیگر در نظافت کلی خانه و کاشانه نیز وجود دارد و خانواده ها به همدیگر یاری می رسانند . یکی دگر از کارهایی که مردم منطقه برای ماه رمضان انجام می دهند تدارک و تهیه مواد غذایی می باشد که شامل تهیه انواع مرباها و ترشیجات و... می باشد که در این امر هم دوستان و آشنایان و همسایه دست یکدیگر را می گیرند .

در نقاط روستایی پختن نان محلی « فطیر fatir » و یا «نزیهnazih » به مناسبت رسیدن ماه مبارک از جمله کار هایی بود که در خانواده انجام می گرفت که این کار با رواج یافتن نانواهای عمومی از بین رفته است . نزیه یک نوع نان محلی مغزدار است که روی آن با چنگال و ته استکان نقش بندی می شود. این فطیر یکی از نان های سنتی و محلی در آذربایجان شرقی است که در مناسبت های مختلف مذهبی و ملی تهیه می شود.

یکی دیگر از سنت های مربوط به ماه مبارک رمضان در منطقه آذربایجان شرقی همچون سایر نقاط ایران دوسه روز جلوتر از ماه رمضان روزه گرفتن برخی ها ست . مرسوم است که دو یا سه روز مانده به ماه مبارک بعضی از اعضا برخی خانواده ها به پیشواز و استقبال از ماه مبارک می روند و روزه می گیرند که این کار به اصطلاح محلی «قاباخلاما qâbâxlâmâ» یعنی پیشواز گفته می شود.

دعوت از روحانی برای اقامه ی نماز و سخنرانی در باره احکام و مسائل مذهبی یکی از امور ماه رمضان بود که در نقاط روستایی و عشایری انجام می شد . چند روز مانده به ماه رمضان یکی دو نفر از اهالی به شهر می رفتند و از تبلیغات اسلامی یک نفر روحانی دعوت می کردند تا در روستا و منطقه شان یک ماه میهمان شان باشد و اموراتی که گفته شد را انجام دهد . وی در خانه ی یکی از معتمدین محل اسکان داده می شد و هر شب برای افطاری به یکی از خانه های مردم مخل دعوت می گشت . در روزها و شب های آخر ماه رمضان قبل از به منبر رفتن روحانی یکی از اهالی در مسجد از حاصرین اعانه ها به نام مسجد جمع می کرد و در آخرین روز مبالغ جمع شده را به عنوان حق الزحمه به ایشان می دادند و بدرقه اشان می نمودند . امروزه نیز در مناطق کوچک از اول ماه مبارک یک نفرمعمم از سوی اداره تبلیغات اسلامی به مناطق اعزام می شود تا نسبت به تبلیغات مسائل مذهبی مبادرت نمایند .

رویت هلال ماه رمضان :

قبل از رواج یافتن رادیو و تلویزیون و سایر رسانه ها رویت هلال ماه رمضان نیز یکی از مسائل مهم بود . یکی دو روز مانده به ماه مبارک مردم بعد از غروب خورشید در میادین و حتی پشت بام ها و گاهی بر روی بلندی جمع می شدند و در آسمان به دنبال رویت هلال ماه می گشتند تا از فردا به روزه بگیرند .

گاهی اوقات اگر در محلی نمی توانستند به دلایلی هلال را ببینند چند نفر از جوانان را به روستاها و شهر های اطراف می فرستادند تا اطلاع حاصل نمایند که هلال ماه دیده شده یا نشده است . با دیدن هلال ماه با دست کشیدن بر صورت خود صلوات فرستاده و یقین پیدا می کردند که ماه رمضان شروع شده است.

این شیوه دیدن هلال با رواج رسانه های جمعی تقریبا منسوخ شده است . با دیدن هلال ماه مردم آن را به یکدیگر تبریک می گویند و برای همدیگر سلامتی و توفیق آرزو می کنند . در برخی از نقاط آذربایجان، به دنبال حلول ماه مبارک رمضان ، مردم به خانه علما و بزرگان دینی رفته و فرا رسیدن بهار قرآن را به آنها تبریک می گویند.

افطاری

قبل از آمدن رسانه های جمعی زمان افطار با شیوه های سنتی مشخص می گردید . موذن محل با دیدن ستاره ای در آسمان با رفتن بر پشت بام خانه اش اذان می خواند و مردم از آن طریق مطلع می شدند که وقت اذان عصرمغرب است و روزه اشان را افطار می کردند . یا برخی به سمت محل غروب آفتاب نگاه می کردن وقتی که روشنایی محو و تاریک می گشت افطار می نمودند .

افطاری دادن یکی از رسوم ویژه این ماه در آذربایجان شرقی است به ویژه اینکه این رسم در تبریز از رونق بسیاری برخوردار است. میهمانی افطار با دعوت قبلی مرسوم است به طوری که امروزه دعوت میهمانان از اواسط ماه شعبان آغاز می شود. در برخی از خانواده های پرجمعیت وضعیت به گونه ای است که به غیر از یکی دو روز، اعضای یک خانواده تمام افطاری های ماه رمضان را در منازل دوست و فامیل مهمان هستند.

البته در شب دوم ماه رمضان نیز رسم بر این است که اعضای کوچک خانواده مانند پسرها و دخترها و عروس ها و دامادها به خانه بزرگترها رفته و افطار می کنند. سفره های افطاری به ویژه در تبریز از تشریفات خاصی برخوردار بوده به طوری که تنوع غذایی و رنگینی این مراسم در دیگر نقاط کشور به چشم نمی خورد.مردم آذربایجان شرقی عقیده دارند افطاری از بقیه میهمانی ها جدا بوده و از صفای خاصی برخوردار است. بانوان آذری همواره به کد بانویی شهره اند اما در ماه رمضان همه سعی می کنند بالاترین درجه هنر آشپزی و سفره آرایی خود را به نمایش گذارند.

تنوع غذایی و تزیین سفره های افطاری در این ماه بسیار قابل توجه است. سوپ یا آش همواره یک پای ثابت غذاهای آذربایجان شرقی است. برنج و خورشت های مختلف بسته به توان خانواده ها از کباب و مرغ گرفته تا قیمه و قورمه سبزی مورد استفاده قرار می گیرد. پیش غذا هم از عناصر مهم سفره افطاری است که در این میان فرنی، شیر برنج، انواع دلمه، کتلت، کوکو، سالاد، ختایی، اهری، حلوا، خرما و انواع مربا بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند.

وجود خرما و نمک در سفره افطاری از ملزومات محسوب می شود زیراعقیده مردم منطقه بر این است که افطاری حضرت امیر (ع) با خرما آغاز می شد و بر این موضوع اصرار وجود دارد. در برخی نقاط آذربایجان شرقی، سفره افطاری بسیار ساده بوده و از خرما ، شیر و پنیر و ماست تشکیل می شود. البته باید به این نکته اشاره کرد که در این مناطق سفره شام با اندکی وقفه از مراسم افطار پهن شده و غذاهای مفصل در این لحظه در سفره پدیدار می شوند.

سحری

در قدیم الایام در این استان مردم برای بیدار شدن برای (اوباشدانobâšdân ) سحری در ماه رمضان از روش های گوناگونی از جمله بانگ خروس، صدای نقاره، طبل و شیپور و کوبیدن دیوار همسایه استفاده می کردند که امروزه این رسم نیزبا توسعه وسایل ارتباط جمعی بسیار کمرنگ شده است. امروزه نیز برای بیدار شدن برای اوباشدان (سحری) با وجود استفاده از ساعت های زنگدار به همسایه ها و آشنایان نیز می سپارند که در صورت روشن نبودن چراغ خانه با تلفن یا با زدن زنگ خانه آنها را بیدار کنند.

برخلاف مراسم افطار در آذربایجان شرقی، آداب و رسوم سحری بسیار ساده و سبک است. بیشتر مردم به هنگام سحر از غذاهای سبک مانند کره و پنیر و ماست استفاده می کنند. چای نیز یک پای ثابت سفره سحری است.

یکی از نخستین مراسم مورد توجه مردم آذربایجان شرقی در این ماه این است که افراد فامیل، دوستان و آشنایان به منزل خانواده‌‌های داغداری که بستگان خود را به تازگی از دست داده‌اند رفته و به آنها عرض تسلیت می کنند.

این امر نشان از این موضوع است که آذری ها ماه رمضان را عید می دانند زیرا سنت تسلیت به بازماندگان یک متوفی ویژه اعیاد است به این صورت که هر گاه فردی در فامیل یا آشنایان مرحوم شود سایر بستگان در اولین عید پیش رو برای تسلای خاطر بازمانده و آرزوی این که از این پس شادی در آن خانه جاری باشد به خانه متوفی می روند.

شبهای قدر

مراسم احیا نیز از لحظات روحانی و به یاد ماندنی است که مردم این منطقه سعی می کنند از فیض این شب‌ها به دور نمانند. در آذربایجان شرقی مردان در مساجد تا به سحر به دعا و نیایش مشغولند اما زنان نیز اغلب به نوبت در خانه یکی از همسایگان جمع شده و به مراسم ویژه این شب ها می پردازند .البته در نقاط شهری زنان نیزدر مساجد به آئین های شبهای قدر می پردازند .

مردم تبریز علاقه خاصی به « احسان » در ماه مبارک رمضان دارند . پخش مواد غذایی به صورت غیر مستقیم ، افطاری در محلات فقیرنشین ، قرض الحسنه ، توزیع کفش و لباس در مدارس ، افطاری به دانش آموزان فقیر به همراه اولیای آنها در مدارس از رسوم تبریزی‌ها در ماه مبارک رمضان است .

از نکات جال توجه ماه رمضان، رعایت حرمت این ماه از سوی هموطنان ادیان دیگر ساکن در تبریز است که این موضوع از سالیان دور همواره مورد توجه و احترام مسلمانان بوده است.پیشینه رویت هلال ماه در روستاهای آذربایجان شرقی حکایت‌های جالبی دارد.

یادآور می شود برخی مراسم ، آیین‌ها و سنت‌های ماه رمضان در آذربایجان شرقی متداول است که ویژه یک منطقه و حتی یک روستا به شمار می آید .

در کتاب وفاق اجتماعی در آذربایجان شرقی نوشته فهیمه حسین زاده در مورد مراسم روستاهای حومه شهرستان شبستر آمده است: از جمله مراسم ویژه این منطقه در ماه مبارک رمضان این است که روز پانزدهم این ماه ، جوانان درب خانه ها را می کوبند و با شعر به زبان محلی می گویند : « پانزدهم ماه رمضان میهمان شماییم » . در این هنگام صاحبخانه سنجد و گردو به آن‌ها می دهد و برخی نیز که خسیس‌‌ترند با یک سطل آب آنها را میهمان می کنند!

رسم کیسه دوزی و یا کیسه برکت

در برخی از روستاهای آذربایجان شرقی از جمله حومه شبستر ، مراغه ، تسوج و اهر مراسم « کیسه دوزی » در روزهای خاص این ماه متداول است . آخرین جمعه ماه رمضان ، 27 ماه رمضان یا آخرین پنجشنبه این ماه روزی است که در نقاط مختلف استان ، زنان و دختران گرد هم آمده و هر خانواده برای خود کیسه ای می دوزد.

سپس مقداری پول در این کیسه ها می گذارند و بر آن دعا خوانده فوت می کنند و این را تا سال دیگر در صندوقچه خود نگاه می دارند. این کیسه را " برکت کیسه سی " یا کیسه برکت نامیده و اعتقاد دارند بدین صورت هرگز دچار فقر و بی پولی نخواهند شد. در برخی از مناطق آذربایجان شرقی ازجمله توابع جلفا روز 27 ماه رمضان مصادف با مرگ ابن ملجم جشن می گیرند. در این روز ، جوانان با چوب و کاه آدمک ابن ملجم را ساخته و پس از گرداندن در کوچه های محل روی آن نفت ریخته و می سوزانند.

در برخی از روستاهای آذربایجان شرقی ، جمعه آخر ماه رمضان زنانیکه بچه دار نمی شوند هنگام عصر به مسجد رفته و 2 رکعت نماز حاجت به جا می آورند . سپس از مسجد خارج شده و به منزل هفت زن که اسم آنها فاطمه است رفته و از هرکدام یک تکه پارچه می‌گیرند . آنها از پارچه‌های یاد شده پیراهنی بچه گانه به نام پیراهن فاطمه دوخته و نزد خود نگاه می دارند وعقیده دارند تا ماه رمضان سال آینده حتما بچه دار خواهند شد.

در توابع شهرستان مراغه نیز رسم بر این است حدود دو هفته مانده به ماه مبارک رمضان ، هر خانواده بسته به توان خود حیوانی قربانی کرده و گوشت آنرا پخته و در یخچال یا به صورت سنتی ( قورما ) نگاه می دارند. این خانواده ها تا پایان ماه رمضان در مراسم سحر و افطار از گوشت حیوان قربانی شده استفاده کرده و عقیده دارند برکت خانه آنها افزایش می یابد. با توجه به آنچه گفته شد ، آیین‌های ویژه ماه رمضان در آذربایجان شرقی همسان با گستره عمق تمدن و فرهنگ مردم این منطقه از تنوع بالایی برخوردار است .

فطريه

در آخرين روز سرپرست خانواده با محاسبه ميزان فطريه افراد آن را از قوت سالانه يا از پول توي جيب جدا كرده و در محل خاصي قرار مي‌دهند. فطريه در روستاها شامل آرد يا گندم مي‌شود كه سرپرست خانواده آن را در پشت در و در داخل منزل قرار مي‌دهد كه در اولين فرصت به افراد فقير و مستمند تحويل دهد.

خداحافظی با ماه مبارک رمضان

در برخي از مناطق روستايي و شهري در روز پاياني ماه رمضان بعد از اداي فريضه مغرب و عشا، آيين خداحافظي ماه رمضان برگزار مي‌شود كه اين آيين شامل نمازهاي مستحبي و دعاهاست.

در ميان مردم آذربايجان‌شرقي رسم است كه مادر خانواده، كاسه‌اي را پر از گندم مي‌كند و از بزرگ تا كوچك بر روي آن دست مي‌زنند. همه سعي مي‌كنند در هنگام اعلام عيد در خانه‌هاي خود باشند تا فطريه‌شان به گردن كس ديگري نيفتد. مردم استان معتقدند كه بايد فطريه را در همان روز اول به فقرا بدهند.

نمازعیدفطر

بعد از برگزاری با شکوه نماز عید فطر مردم به دید و بازدید می‌روند و به خصوص به کسانی سر می‌زنند که ˈاول بایرامشانˈ است یعنی عید نو انهاست، خانواده‌هایی که تازه درگذشته دارند شامل این دید و بازدید و عید می‌شوند که با چایی و خرما پذیرایی می شوند.

اما هلال ماه شوال که به بام باختر آسمان نقش بست، حلول شوال و پایان رمضان حتمی است و فردایش عیدفطر است و شادی و نشاطی دیگر و به شکرانه توفیق یکماه روزه داری و منزلت در جوار محبت پروردگار را جشن و سرور و شادمانی خانواده‌ها را در بر می‌گیرد.

با مطالعه مراسم ویژه ماه رمضان در آذربایجان‌شرقی این نکته بیشتر نمایان می‌شود که سنت‌های ماه بهار قرآن حتی بیشتر از مراسم بهار طبیعت مورد اقبال و احترام عمومی است.مردم آذربایجان‌شرقی ماه رمضان را همواره غنیمتی برای آمادگی بیشتر برای یازده ماه بندگی خداوند برای ادامه سال می‌دانند.