تلگرام
کانال تبریزبیدار در تلگرام
دنبال کنید
سرویس : فرهنگی و اجتماعی , چهارشنبه ۲ خرداد ۱۳۹۷ ۱۲:۰۴:۰۹ شناسه خبر : ۱۰۷۱۵۸۴

تبریزبیدار گزارش می دهد؛

طلسم فراموشی، سوار بر انگشتر تبریز!/ هنرصنعت اصیلی که در قهوه خانه ها و هفته بازارها معامله می شود

یکی از هنر های قدیمی که می توانسته بیش از این شناخته شود صنعت انگشتر سازی تبریز است که هنرمندان گمنام زیادی دارد. هنری که زیاد مطرح نیست اما برای دوست داران و اهل فنش در کل جهان نام تبریز برند منحصر به فردیست اما هیچ گاه معرفی مناسبی نشده است.

سرویس فرهنگی و  اجتماعی تبریزبیدار؛


تبریز شهر هزار هنر

اگر تبریز را شهر هزار هنر بنامیم اغراق نکرده ایم.  به دلیل شرایط اقلیمی و ویژگی های تاریخی، هنرهای سنتی و صنایع دستی همواره مورد توجه و استفاده مردم تبریز و آذربایجان بوده و رفته رفته به بخشی تفکیک ناپذیر از زندگی آنها تبدیل شده به طوری که ردپای انواع گوناگون این هنرها در بخش های مختلف و روزمره آنقدر دیده می شود که نبودش قابل باور نیست.

شهری که در کنار پیشینه بی بدیل فرهنگی و تاریخی گنجینه عظیم از هنرهای مختلف محسوب می شود. از پارچه بافی و گلیم و فرش گرفته تا سفالگری ، منبت کاری و دیگر هنرها ؛ صنایع دستی پر شماری که بعضا هم اگرچه شروع و خاستگاه شان تبریز و آذربایجان بوده اما به نام شهر ها و استان های دیگر به ثبت رسیده اند.

انگشتر تبریز


انگشتر  تبریز برند گمنامی برای خود تبریزی ها

یکی از هنر های قدیمی که می توانسته بیش از این شناخته شود صنعت انگشتر سازی تبریز است که هنرمندان گمنام زیادی دارد. هنری که زیاد مطرح نیست اما برای دوست داران و اهل فنش در کل جهان نام تبریز برند منحصر به فردیست اما هیچ گاه معرفی مناسبی نشده است.  توریست های خارجی و گردشگران ایرانی که هیچ شاید اکثر مردم تبریز هم شناخت آنچنانی از این هنر و محل خرید و فروش و کارگاهها و فروشگاههایش ندارند.

دست فروشان چهار راه و بازارچه گجیل و قهوه خانه های اطراف شاید دم دست ترین محلی است که می توان انگشتر تبریز را پیدا کرد. به سراغ قهوه خانه ای که محل خرید و فروش و حضور انگشتر بازان و انگشتر فروشان است می رویم. به دلیل ماه رمضان زیاد شلوغ نیست. اما چند نفری هستند که گوشه ای نشسته اند و هرکدام صندوقچه کوچک پر از انگشتر در دستشان گرفته اند و در حال توضیح اجناس خود هستند. چند نفری هم مقابلشان نشسته اند که گویا خریدارند و هرکدام از انگشتر ها را بر می دارند و با دقت مثال زدنی بر انداز می کنند و قیمتش را می پرسند و بعد سر جایش می گذارند.

به سراغ مردی که پشت میز کوچک نشسته می رویم. از چهره و بساط روی میزش مشخص است که مسئولیت قهوه خانه با اوست. سلام و احوال پرسی می کنیم، عذر خواهی می کند که به خاطر ماه رمضان نمی تواند با چایی پذیرایی کند. کارمان راتوضیح می دهیم و اجازه عکاسی و تصویر برداری از او می گیریم، اشاره ای به همان انگشتر فروشان گوشه مغازه می کند و می گوید که باید از آنها اجازه بگیریم اما بعید هم است اجازه بدهند.

هنرصنعت اصیلی که در قهوه خانه ها معامله می شود

به سراغ انگشتر فروشان می رویم. با دیدن دوربین و بند و بساطمان از همان ابتدا مشخص است که از حضورمان در آنجا رضایت چندانی ندارند. انگشتر های دست ساز زیبا  که لنگه اشان را کمتر در جای دیگر حتی مشهدی که بازار امام رضایش با انگشتر فروشان پر تعدادش مشهور است، می توان پیدا کرد از پشت شیشه کوچک صندوقچه های روی میز خود نمایی می کند. یکی از آنها سوال می کند" امریز اولسون" (کارتان را بفرمایید) در مورد کار و آنچه که دنبالش هستیم توضیحی می دهیم. مخالف گفت و گو و عکس برداری هستند. هرچه قدر اصرار به عکس برداری می کنیم مخالفتشان شدید تر می شود، بالاخره دست از پا دراز تر قهوه خانه را ترک می کنیم. جلو قهوه خانه در حال بحث هستیم که یکی از همان خریداران انگشتر داخل قهوه خانه به سراغمان می آید. پاساژ انتهای خیابان را نشنانمان می دهد و می گوید اگر می خواهید در این حرفه اطلاعات بگیرید یکی از انگشتر سازان داخل همان پاساز است و می تواند کمکتان کند. تشکر می کنیم و به سمت همان آدرس به راه می افتیم.

انگشتر تبریز


آذربایجان مهد هنر انگشتر سازی

جلو پاساژ می رسیم، یکی طرف پاساژ دست فروشی نشسته و بساط واکس فروش و بند کفش و کفی کفش پهن کرده، طرف دیگر هم جوراب و دیگر وسایل اینچنینی بساطش پهن است. داخل پاساژ کوچکی که 10، 12 تا مغازه دارد و اکثر مغازه ها هم یا بسته هستند و یا خالی گرد و غبار کهنه گی و فراموشی نشسته است. مغازه کوچکی که لامپ کم نوری جلویش روشن است و تنها مغازه باز پاساژ محسوب می شود خودنمایی می کند. انگشتر های ریز و درشت در طرح های مختلف اما محدود را پشت ویترین چیده و داخل مغازه کوچک 2 در 3 دو سه نفری هستند که نشسته اند و یکی هم پشت میز در حال تراش دادن انگشتر است. سلام می کنیم و کارمان را توضیح می دهیم. مرد تقریبا جوانی که سنش حدود 40 سال می شود و در حال تراش دادن انگشتر است می گوید که مشکلی ندارد می توانید هم تصویر بگیرید و هر مطلبی هم باشد پاسخگوست.

محمد حسین غیاثی که سابقه تدریس چندین هنر را در دانشگاهها و مجموعه های مختلف را دارد می گوید کارش ابتدا طلا کاری بوده اما به تازگی هم از روی علاقه و هم مباحث اقتصادی و وضعیت بازار طلا و هم برای کمک به هنر در حال فراموشی تبریز، به این حرفه روی آورده است. او می گوید با وجود اساتید چیره دست  البته گفت و گو کردن در مورد انگشتر تبریز به او نمی رسد، هنرمندان قدیمی زیادی هستند که باید از آنها پرسید. اما برای اینکه خالی از لطف نباشد می خواهد از سبقه و تاریخ زیور آلات و همچنین انگشتر و انگشتر سازی بگوید.

انگشتر تبریز


محمد حسین می گوید، تاریخچه زیور آلات در ایران به دوران های خیلی قبل تر می رسد. آن زمان زیور آلات تنها برای زیبایی نبود، به نوعی زیور آلات معرف طبقه اجتماعی یک شخص بود. معمولا قبایل و بعد ها شهر ها و حکومت های مختلف هر کدام نماد و طرح خاصی را در زیور آلات خود مورد استفاده قرار می دادند. اگر سری به موزه ها هم زده باشید و با مطالعه روی زیور آلات مختلف از عصر های مختلف حتی شهر های متفاوت کاملا می شود فهمید که ساخت زیور آلات چگونه بوده است. البته ناگفته نماند که تاریخچه و ریشه زیور آلات سازی به آذربایجان و تبریز بر می گردد. حتی این هنر از ترکها به مناطق عرب نشین صادر شده است.  بعد از ورود اسلام به ایران هم زیور آلات به خصوص انگشتر به دلیل گسترش استفاده از سنگ های خاص در بین تشیع رونق ویژه ای پیدا کرد و مورد استفاده قرار گرفت و حالا هم به دلیل دستورات اسلام این هنر نخواهد مرد و تا اسلام هست انگشتر سازی هم خواهد بود.

چرا بازار انگشتر مشهد و اصفهان رونق دارد؟

او مشکل اصلی این  حرفه و هنر را وجود سبک های مختلف و خاص می داند که کار را دشوار و سخت می کند. هر کسی سبک خود را دارد و برای انگشتر بازان هم شناخته شده است. در تبریز کسی را پیدا نمی کنید که انگشتر مشهد بزند حتی اگر پول میلیونی هم به صاحبان سبک و مهر بدهی. یکی از اصلیترین دلایلی که انگشتر در مشهد و یا حتی اصفهان بیشتر شهرت پیدا کرده و عمومیت دارد و در تبریز آنچنان گسترش پیدا نکرده این است که ما در تبریز سری کاری نمی کنیم و تک کاری داریم کاملا بر عکس مشهد که از یک مدل انگشتر می توانی چند تا در ویترین پیدا کنی. در تبریز انگشتر ساز 4 تا سوار کار می کند هر کدام مثلا چهار میلیون اما در مشهد چهار صد تا کار می کند هر کدام صد هزار تومان برای همین خریدار انگشتر مشهد بیشتر است و فروشش هم بیشتر خواهد بود.

قیمت بالای انگشتر تبریز نسبت به جاهای دیگر اول به خاطر هنر و حرفه خاصش است و دوم به خاطر مهریست که به او زده می شود و به نوعی شناسنامه انگشتر شناخته می شود و این مهر است که انگشتر تبریز را زنده نگه داشته است شاید با پیشرفت فعلی صنعت با دستگاه بتوان شبیه آنچه را که بزرگان انگشتر سازی تبریز می زنند را در خارج از کشور زد اما مهر انحصاری و اختصاصی سازنده ها به انگشتر روح می دهد.

نبود محل مشخص برای بازار انگشتر فروشان در تبریز

از این سازنده جوان انگشتر تبریز در مورد سختی دسترسی و شناخته نشدن این هنر در بین مردم و مشخص نبودن محل و بازار خاص برعکس مشهد پرسیدیم، او یکی از دلایلش را بودن یک واسطه بین خریدار و تولید کننده در مشهد می داند. در حالی که در تبریز این شرایط وجود ندارد و تولید کننده و خریدار مستقیم در ارتباط هستند. البته به غیر از مشهد که بازار متمرکز انگشتر فروشان را دارد در هیچ جای دیگر چنین بازاری وجود ندارد و معمولا انگشترها دست فروشی می شوند.

انگشتر تبریز به دنیا معرفی نشده است

آقای غیاثی اشاره ای به مرد میانسالی که داخل مغازه نشسته می کند و می گوید. برای مثال داخل کیف حاج حسین می توانی جنس با ارزش نزدیک 50 میلیون پیدا کنی. او انگشترهایش را به همین شکل داخل کیف کوچکش جابه جا می کند و می فروشد.

او اما اصلیترین دلیل رونق پیدا نکردن این هنر اصیل ایرانی، تبریزی را بسته بودن در ها به سوی خارج از کشور می داند و می گوید، خیال نکنید منظورم از بسته بودن درها بحث تحریم و یا چیز دیگر است. انگشتر تبریز به دنیا معرفی نشده است و قدمی هم برای معرفی و صادر کردنش برنداشته اند. مطمئن باشید اگر انگشتر تبریز معرفی شود مشتری های زیادی از نقاط مختلف جهان پیدا می کند و باعث رونق این هنر قدیمی و با ارزش می شود. در حال حاضر از بین 100 نفری که مثلا  این هنر و حرفه را آموزش دیده اند چه به صورت تجربی و چه به صورت تئوری و کلاسی هیچ یک به دنبال این حرفه نرفته اند چرا که بازار تقاضای محدودی دارد و صرفه ای نخواهد داشت در حالی که اگر این هنر به دنیا معرفی شود، اگر توریستی هم بیاید که البته نمی آید و تنها شعارش را می دهند برای خرید انگشتر تبریز خواهد آمد و رونق و ایجاد اشتغال خواهد بود. برای نمونه ببینید اصفهانی ها با یک صنعت مس که البته آنهم ریشه اش در همین آذربایجان است تا چه اندازه اشتغال زایی مستقیم و غیر مستقیم کرده اند.

گذشته از بحث ساخت سوار انگشتر، همین آذربایجانمان سرشار از معادن سنگ های زینتی به خصوص عقیق است که اگز شرایط صادراتش را فراهم آورند می تواند رونق خوبی به بازار و اقتصاد استانمان بدهد. با یک دستگاه تراش 3 میلیونی یک جوان می تواند روزانه با تراش سنگ عقیق های خودمان نزدیک 70 هزار تومان کار کند. اما به خاطر بی توجهی به بازار یابی جهانی و صادرات این اتفاق نمی افتد در حالی که تقاضای خوبی هم در جهان برای عقیق های رنگی است. کار سختی هم ندارد تنها باید در های خروجی را مسئولین باز کنند و کار را هم به کاردان بسپارند. 

قهوه خانه های هفتگی شهرستان ها، محلی برای فروش گوهر درخشان هنر تبریز

او اشاره به حاج حسین، همان خرید و فروش کننده انگشتر که داخل مغازه اش نشسته می کند و می گوید، می توانید در مورد بازار و چگونگی خرید و فروش این هنر از حاج حسین هم بپرسید. سراغ حاج حسین مرد میانسالی که به گفته خودش بازنشسته بیمارستان است می رویم. حاج حسین به خاطر علاقه اش به این حرفه روی آورده است. او می گوید، از دورانی که شاغل بودم هم در این حرفه و خرید و فروش انگشتر های دست ساز فعالیت می کردم و حالا هم به خاطر اینکه اوقات فراغت زیادی دارم بیشتر وقت می گذارم. او صندوقچه کوچکش را از کیفش بیرون می آورد و انگشترهایش را نشان می دهد در مورد چگونگی فروش و بازارشان می پرسیم و پاسخ می دهد: همه مغازه و تشکیلاتم همین کیف است. هر روز به بازار های محلی شهرستان ها می رویم و فروشمان بیشتر در این بازار هاست.

Image title


در مورد چگونگی و مکان بازار ها از او سوال کردیم و گفت: بازار که می گوییم بازار یا بازارچه آنچنانی نیست.  معمولا قهوه خانه های مشخص در شهر های مختلف در روزهای مشخص محل خرید و فروش انگشتر است، چهارشنبه ها بازار مرند را داریم که می روم، جمعه بازار در ارومیه است که اجناسم را می برم و بازار پنجشنبه خوی و سه شنبه اهر و دیگر شهر ها هم هستند که هر روز هفته در آنها انگشتر معامله می شود. 

حاج حسین که از اول حضورمان در کارگاه انگشتر سازی آنجا بود و کار و هدفمان را کامل می داند راهنماییمان می کند که سری هم به انگشتر فروشی های "رهلی بازار"  و "کره نی خانه" هم بزنیم و البته حاجی علیزاده را معرفی می کند که نزدیک 70 سال است که در این حرفه کار می کند و یکی از قدیمی های این هنر است.

به سراغ علیزاده مشهور می رویم به  مغازه کوچک با دهنه ای که به زور 2 متر می شود می رسیم با ویترین و تابلو قدیمی اما بسته است، از همسایه های مغازه جویای او می شویم می گویند شاید چند روزی نباشد . ما هم وقت را تلف نکرده و راهی رهلی بازار می شویم. سه چهار تا مغازه انگشتر سازی کنار هم در اول بازار مشخص است به سراغ یکی از آنها می رویم. آقای فرشی جوان خوش هیکلی که می گوید از سال 68 در این حرفه است اما به قیافه اش نمی خورد که سن بیشتری داشته باشد اما می گوید متولد 53 است. خودش می گوید از 14 سالگی در این حرفه هست و شاگردان زیادی را هم آموزش داده که الان هم در این حرفه فعالیت می کنند.

Image title


هنر انگشتر سازی از تبریز به همه جا صادر شده است/  تبریز و مشکلی تکراری به نام عدم ارائه توانایی ها

او می گوید انگشتر تبریز در کل جهان برای آنهایی که این هنر را دنبال می کنند شناخته شده و برند است. ما اینجا سبک صفوی را کار میکنیم که به غیر از تبریز جای دیگری نمی توان پیدا کرد. در این سبک قالبگیری کاملا سنتی انجام می شود و مراحل مختلف و طاقت فرسایی دارد تا یک انگشتر را تکمیل کنی برای همین هم یادگیریش سخت است و هم حوصله می خواهد که خیلی ها نمی توانند انجامش دهند. اما با همه این حرف ها هیچ حمایتی از این هنر صورت نمی گیرد فکر کنم برای ثبت این هنر باید زیر نظر اصفهانی ها برویم راحت تر می توانیم کارمان را پیش ببریم.

این انگشتر ساز تقریبا قدیمی می گوید هیچ تلاشی برای معرفی این هنر اصیل و قدیمی تبریز نمی شود. در حالی که انگشتر سازی از تبریز به همه جا صادر شده است مطمئن باشید شهر های دیگر آن را به ثبت خواهند رساند. این همه در رابطه با تبریز 2018 شعار داده می شود و گفته می شود که توریست خواهد آمد اما شما ببینید تا چه اندازه هنر های تبریز به خصوص انگشتر سازی را معرفی کرده اند. مشکل ما اینجاست که برای انگشتر تبریز تبلیغات نمی کنیم و همین مسئله موجب کم رونق شدن این هنر قدیمی در تبریز شده است. اگر تبلیغات باشد تقاضا هم بیشتر می شود و در نتیجه من هم به جای اینکه تنها در کارگاهم کار کنم ده، دوازده نفر را به کار می گیرم که هم اشتغال زایی می شود و هم هنر تبریز صادر رونق بیشتری پیدا می کند.

Image title


نقش کلیدی شهرداری و صدا و سیما در معرفی انگشتر تبریز

فرشی می گوید عضو انجمن صنایع دستی میراث فرهنگی است اما آنچنان که باید این هنر مورد حمایت قرار نمی گیرد. شهرداری با تبلیغات میدانی و صدا و سیما هم با گزارشاتش می تواند کمک زیادی در معرفی این هنر قدیمی داشته باشد اما متاسفانه این اتفاق نمی افتد.

در حال صحبت با این هنرمند کهنه کار هستیم که اطلاع می دهند یکی از اعضای شورای شهر تبریز در تیمچه بغلیست. فرصت را غنیمت می شماریم و به سراغ  عضو هیأت رئیسه شورای شهر تبریز می رویم. آجودان زاده می خواهد که همراهمان به مغازه انگشتر فروش ها برود. مجددا به مغازه فرشی بر می گردیم، با شوخی می گوید چقدر زود گزارشتان اثر کرد و مسئولین پیگیر شدند.


بازدید میدانی تبریز بیدار و توفیق تصادفی که نصیب عضو شورای شهر تبریز شد!

پس از مقدمات اولیه آجودان زاده که از قضا عضو کمیسیون فرهنگی شورای شهر تبریز هم هست  اشاره ای به رویداد تبریز 2018 می کند و می گوید،تبریز 2018 از بین57 کشور اسلامی به عنوان هدف گردشگری اسلامی معرفی شد.گردشگرانی که از سایر کشورهای اسلامی به تبریز سفر می کنند انتظار دارند از صنایع و منابع شهر تبریز اطلاعاتی به دست آورند. گردشگر خارجی به دنبال ساختمان ها و خیابان های رنگی نیست به دنبال  فرهنگ و هنر اصیل آذربایجان است، یکی از هنرهای اصیل تبریز در کنار صنعت چرم دوزی و کفش، قالی بافی و سایر صنایع، صنعت انگشترسازی و نقره سازی شهر تبریز است  که به دست صنعتگران تبریزی خلق می شود.


او که ظاهرا سر رشته و آشنایی خوبی از این هنر دارد، بزرگان انگشترسازی تبریز همچون حاج حسین جدی و علیزاده و حتی خود فرشی را به خوبی می شناسد و اطلاعاتی هم در مورد مهر های انگشتر ها می دهد.

آجودان زاده: صنعت انگشتر سازی  جزو اولین های شهر تبریز است

آجودان زاده می گوید، از سایر اعضای کمیسیون فرهنگی اجتماعی شورای شهر انتظار داریم که از این گونه اماکن و  کارگاههای انگشتر سازی و دیگر صنایع شهر تبریز بازدید میدانی داشته باشند. از جمله حمایت هایی که می شود در ارتباط با ماندگاری این صنعت کرد، ثبت جهانی انگشترسازی و نقره سازی شهر تبریزاست. تبریز شهر اولین ها است، صنعت انگشتر سازی هم جزو اولین های شهر تبریز است. نوع ساخت و سبک انگشتر تبریز نیز، منحصر به فرد است که در هیچ جای دنیا یافت نمی شود. اگر صنعت فرش و بازار تبریز را  ثبت جهانی کردیم، صنعت انگشتر سازی و نقره سازی آذربایجان را نیز باید به جهان بشناسانیم. در تبریز2018، سعی برآن داریم که تبریز را در سطح جهانی معرفی کنیم، بنابراین از جمله عوامل معرفی تبریز، ثبت و شناسایی صنعت انگشترسازی تبریز است.

آجودان زاده


 فرشی  از مشکلات و عدم توجه به این صنعت به عضو شورای شهر تبریز گلایه می کند و می گوید،  برخی افراد از شهرهای مختلف برای آموزش ساخت انگشتر تبریز به اینجا آمده و بعد از کسب مهارت در این زمینه، در شهر های مختلف این صنعت را به نام شهر خودشان معرفی می کنند، متاسفانه این موضوع مورد غفلت مسئولین شهری و گردشگری تبریز قرار گرفته است واگر توجهی نشود، دیگران این صنعت را به نام خود معرفی می کنند. متاسفانه قدر این هنر را نمیدانیم و خرید و فروش انگشترهای ساخت تبریز، در قهوه خانه ها و توسط افراد ناوارد انجام می شود.

عضو کمیسیون فرهنگی شورای شهر : در جلسه بعدی کمیسیون و شورا مشکلات انگشتر سازان تبریز را مطرح می کنم

آجودان زاده هم در پاسخ وعده می دهد که پیگیر خواهد بود و می گوید، تلاش می کنیم در جلسه آتی کمیسون فرهنگی شورای شهر، در زمینه ثبت ملی و جهانی صنعت انگشترسازی، مطرح شود و شورای محترم شهر تبریز در این زمینه اقداماتی انجام دهد. لازمه ثبت این صنعت، ورود شورای شهر به این مسئله است و سعی می کنیم هرچه زودتر در این زمینه شاهد اقدام شورای شهر تبریز باشیم.برگزاری نمایشگاههای مختلف انگشتر نیز به شناساندن این هنر به مردم کمک شایانی می کند.


کم کم دیگر کارمان در بازار پایان یافته خداحافظی می کنیم اما نگاه فرشی نشان می دهد هرچند امیدهایی در دلش زنده شده اما باز هم تردید هایی در به نتیجه رسیدن ثبت این هنر هست.

خبرمرتبط: 

زیبایی‌های انگشتر تبریز