زمین‌لرزه بعدی آذربایجان شرقی چه پیامدهایی خواهد داشت؟

یادداشت میهمان تبریزبیدار؛ امیر ساعدی داریان

ایران از کشورهایی است که سالانه به واسطه بلایای طبیعی علی‌الخصوص زمین‌لرزه متحمل خسارت فراوان جانی و مالی می‌گردد. ازاین‌رو، شناخت مناطق پرخطر از نظر زلزله، امری حیاتی و ضروری به شمار می‌رود. با مطالعه نقشه‌های پهنه‌بندی خطر نسبی زمین‌لرزه و نیز با مقایسه فاصله نقاط از سرچشمه‌های احتمالی لرزه زا و در نظر گرفتن جنبش بخشی از آن‌ها، کل گستره به شش پهنه خطر بسیار بالا، خطر بالا، خطر نسبتاً بالا، خطر متوسط، نسبتاً پائین و خطر پائین تقسیم شده است.

در محدوده مجموعه شهری تبریز، چهار گسله عمده و اصلی واقع شده‌اند که عبارت‌اند از: گسله فشاری شمال تبریز- گسله فشاری تسوج – گسله شرفخانه – گسله صوفیان. گسل فشاری شمال تبریز، با راستای شمال غربی – جنوب شرقی و شیب زیاد به سمت شرق واقع شده است. تاکنون زمین‌لرزه‌های سهمگین بسیاری در ارتباط با جنبش گسل تبریز به وقوع پیوسته‌اند که از نظر بزرگی قابل‌تأمل‌اند. برخی از آن‌ها عبارت‌اند از: ۱-سال ۸۵۸ م به بزرگی ۵/۶، ۲-سال ۱۴۰۲ م به بزرگی ۵/۷، ۳-سال ۱۷۲۱ م به بزرگی ۷/۷، ۴-سال ۱۷۸۰ م به بزرگی ۷/۷، ۵-سال ۱۹۶۵ م به بزرگی ۱/۵ و …

از سوی دیگر، توسعه سریع فضایی و کالبدی شهرهای کشور، به‌ویژه شهر تبریز، شهرک‌های مجاور و شهرهای همسایه، من‌جمله هریس، بستان‌آباد، اسکو، صوفیان و … به دلیل افزایش بی‌رویه جمعیت و تقاضای روزافزون مسکن و احداث ساختمان‌های مسکونی، خدماتی، تجاری و صنعتی، بدون رعایت نکات ایمنی، لزوم توجه به خطر زمین‌لرزه، تلفات و خسارات احتمالی ناشی از آن را بیشتر نمایان می‌سازد. اما سؤال مهم اینجاست که زمین‌لرزه بعدی احتمالاً در چه زمانی و با چه میزان خرابی به وقوع خواهد پیوست؟!

تفاوت بزرگی و شدت زلزله
زلزله لرزش ناگهانی پوسته جامد زمین است که هر از چند گاهی در نواحی که بر روی نوار زلزله‌خیز قرار دارند رخ می‌دهد. این پدیده طبیعی دارای خصوصیات و ویژگی‌های منحصربه‌فردی است، که آگاهی از پدیده‌های همراه زلزله، شناخت گسل‌ها و انواع آن در تعیین الگوی لرزه‌خیزی مناطق مختلف دارای اهمیت است.

قدرت تخریبی یک زلزله علاوه بر قدرت ذاتی آن به ساختار زمین در منطقه موردنظر و ساخت‌وسازهای موجود بستگی دارد. گاهی در خبرها شنیده‌ایم که برای توصیف قدرت یک زلزله از عبارت «شدت» و گاهی نیز از عبارت «بزرگی» زلزله صحبت به میان می‌رود.

«شدت» یک زمین‌لرزه از روی آثار خرابی‌ها و تأثیراتی که زمین‌لرزه بر انسان و تأسیسات می‌گذارد مشخص می‌شود. میزان ویرانی‌های به بار آمده از زمین‌لرزه با یک مقیاس دوازده‌گانه به نام «مرکالی» توصیف می‌شود. این مقیاس که کاملاً حالتی کیفی و توصیفی دارد از یک (I) که نمایانگر ارتعاشاتی بسیار ضعیف و غیر محسوس است شروع می‌شود و به دوازده (XII)‌ که شدت خرابی آن فاجعه‌آمیز است ختم می‌گردد.

شدت و شرح خرابی

I احساس نمی‌شود، مگر در شرایط ویژه. تنها توسط دستگاه‌های لرزه‌نگار قابل ثبت است.

II توسط افراد در حال استراحت و در طبقات بالای ساختمان‌ها حس می‌شود. برخی اشیاء آویزان ممکن است نوسان کنند.

III در فضای باز و در طبقات بالایی ساختمان‌ها کاملاً قابل احساس است. مردم آن را به‌صورت زلزله شناسایی نمی‌کنند. ارتعاش مانند عبور کامیون است. مدت‌زمان لرزش قابل تخمین است.

IV در طی روز در فضای بسته توسط افراد زیادی حس می‌شود و در فضای باز عده معدودی حس می‌کنند. در شب عده‌ای را از خواب بیدار می‌کند. بشقاب‌ها، پنجره‌ها و درب‌ها تکان خورده و صدا می‌کنند. در ماشین‌های ایستاده ارتعاش قابل‌درک است.

V  زلزله توسط هر فردي قابل احساس است. بسياري از خواب بيدار می‌شوند. برخي از پنجره‌ها، بشقاب‌ها و غيره شكسته می‌شوند. گچ کاری‌های ساختمان‌ها ترك می‌خورند. اشياء ناپايدار، واژگون می‌گردند. سروصدای درختان و ساير اشياء مرتفع شنيده می‌شود و آونگ ساعت‌ها متوقف می‌گردند. درب‌ها باز و بسته می‌شوند و امتداد حركت زمین‌لرزه قابل‌درک است.

VI زلزله توسط بسياري از افراد حس می‌شود و بسياري از مردم وحشت‌زده به فضاي باز پناه می‌آورند. اشياي سنگين جابجا می‌شوند و قطعات از گچ کاری كنده می‌شود. دودکش‌ها فرومی‌ریزند و خسارات جزئي به بار می‌آید. افراد به حالت نامتعادل قدم می‌زنند و يا می‌ایستند. پنجره‌ها، درب‌ها و بشقاب‌ها شكسته می‌شوند. ساختمان‌های خشتي و ضعيف ترك برمی‌دارند. زنگ‌های كوچك به صدا درمی‌آیند.

VII مردم وحشت‌زده به فضاي باز فرار می‌کنند. خسارت بسيار كمي در ساختمان‌هایی كه خوب طراحي و ساخته‌شده‌اند وارد می‌شود. به ساختمان‌های متوسط و معمولي خسارات جزئی و متوسط وارد می‌گردد. خسارات هنگفتی در ساختمان‌های ضعيف و بد طراحی‌شده وارد می‌شود. خسارت به ساختمان‌ها شامل ترك و فروافتادن گچ کاری‌ها است و آجرهاي سست، لق می‌شوند. ايستادن مشكل می‌شود و اثاثيه شكسته می‌شوند. زنگ‌های بزرگ به صدا درمی‌آیند. زهکش‌های سيماني آب‌رسانی خسارت می‌بینند. لغزش‌های كوچك اتفاق می‌افتد.

VIII خسارت در ساختمان‌هایی كه طراحي ويژه شده‌اند، بسيار جزئی است و در ساختمان‌های معمولي با فرو ریزش‌های جزئی همراه است و در ساختمان‌های ضعيف بسيار شديد است. ديوارهاي جداكننده به خارج از قاب ساختمان پرتاب می‌شوند.

دودکش‌ها، ستون‌ها، ديوارها و دودکش‌های کارخانه‌ها و سنگ‌های یادبود سقوط می‌کنند. اشياء سنگين واژگون می‌گردند. تغييراتي در سطح آب چاه‌ها ايجاد می‌شود. ماسه و گل به مقدار كم بيرون زده می‌شوند. رانندگي مشكل می‌گردد. بهارخواب‌هایی در زمین‌های مرطوب و شیب‌های ملايم ايجاد می‌شود. تغييراتي در آب و درجه حرارت چشمه‌ها و چاه‌ها ايجاد می‌شود. خانه‌های اسكلت دار بر روي سطح پي حركت می‌کند. شاخه‌های درختان شكسته می‌شوند.

IX خسارت هنگفتی در ساختمان‌هایی كه طراحي ويژه شده‌اند، ايجاد می‌شود. ساختمان‌های اسكلتي خوب طراحي شده كج می‌شوند. ساختمان بر روي پي تغيير مكان می‌دهد. بهارخواب‌هایی آشكار در زمين ايجاد می‌گردد. خطوط لوله زیرزمینی شكسته می‌شوند. وحشت عمومي بر مردم غالب می‌شود. ساختمان‌های ضعیف ويران می‌گردند و بر ساختمان‌های معمولی خسارت سنگين وارد می‌گردد و گاهي كاملاً فرومی‌ریزند. ساختمان‌های نوع قوی تر خسارت جدي می‌بینند و خسارت اساسي به پي وارد می‌گردد. در مناطق آبرفتي ماسه و گل بيرون می‌آیند.

X سازه‌های چوبي خوب ساخته‌شده ويران می‌شوند. بسياري از سازه‌های اسکلت دار بنايي به همراه پي ويران می‌شوند. در زمين ترک‌های بزرگي ايجاد می‌گردد. خطوط راه‌آهن كج می‌شوند. زمین‌لغزش‌های هنگفتی در كنار رودخانه‌ها و شیب‌های ملايم اتفاق می‌افتد. آب سروصداهای زيادي (چلپ و چلوپ) می‌کند. خسارات جدي به سدها و مخازن وارد می‌گردد. در زمين، لغزش‌های بزرگ اتفاق می‌افتد و آب از مخازن و کانال‌ها و رودخانه‌ها و دریاچه‌ها و غيره بيرون ريخته می‌شود.

ساختمان‌های كمي، استوار باقي می‌مانند. پل‌ها ويران می‌گردند. خطوط لوله زيرزميني كاملاً غیرقابل استفاده می‌شوند. خطوط راه‌آهن به‌شدت كج می‌شوند. زمين باتلاقي می‌شود. لغزش‌هایی در زمین‌های نرم ايجاد می‌شود.

XII خسارت كلي، امواج بر روی سطح زمين مشاهده می‌شوند. اشياء به هوا پرتاب می‌شوند و سنگ‌های بزرگ جابجا می‌شوند.

اگر بخواهیم اندازه زلزله‌های رخ‌داده در سراسر جهان را باهم مقایسه کنیم، به معیاری نیاز خواهیم داشت که همانند شدت به تراکم جمعیت و نوع ساخت بستگی نداشته باشد و بتوان آن را برای مناطق مسکونی و غیرمسکونی بکار برد. «بزرگي» يک زمین‌لرزه مقياسي از ميزان انرژي رها شده را به دست می‌دهد، هر چه تنش ذخیره‌شده در سنگ، قبل از ايجاد گسيختگي بيشتر باشد، مقدار انرژي آزاد شده و به همراه آن بزرگي زلزله افزايش خواهد يافت. مفهوم بزرگي را اولین بار دانشمندي به نام «ريشتر» و آن هم براي زمین‌لرزه‌های ايالت کاليفرنياي آمريکا (محدوده گسل معروف سن اندرياس) ارائه داد. به همین دلیل تعریفی که او از بزرگی زلزله ارائه داد امروزه به همین نام مورداستفاده قرار می‌گیرد.

باوجود هشدارهای متخصصین، گسترش شهر تبریز به سوی شمال شهر و شمال شرق (هم‌جوار با گسل دشت تبریز) کشیده شده و جمعیتی معادل ۴۰۰۰۰۰ نفر در معرض خطر جانی قرار دارند. با نگاه به نقشه زمین‌شناسی منطقه خاورمیانه به‌خوبی می‌توان دریافت که شمال غرب کشور و در بطن آن ناحیه شهری تبریز در پهنه‌بندی خطر نسبی زمین‌لرزه، در موقعیت بالا و بسیار بالا قرار دارند.

از مهم‌ترین زلزله‌های تاریخی تحت تأثیر حرکت گسل تبریز می‌توان به زلزله سال‌های ۲۳۷، ۴۲۱، ۶۲۱، ۶۸۳، ۸۲۹، ۱۰۲۱، ۱۰۹۶، ۱۱۰۰، ۱۱۵۹ و ۱۱۶۵ اشاره نمود. در این میان زلزله‌های مخرب سال‌های ۶۲۱ (۳/۷ ریشتر)، سال ۱۱۰۰ (۳/۷ ریشتر) و ۱۱۵۹ (۴/۷ ریشتر) به سبب بزرگی از اهمیت بیشتری برخوردارند.

دوره بازگشت زلزله
به اعتقاد کارشناسان زمین‌شناسی گرچه گسل تبریز مربوط به دوران اول زمین‌شناسی بوده و سابقه آن به میلیون‌ها سال قبل بازمی‌گردد اما متأسفانه حالت “میرایى” نیافته و حتى وارد فعالیت‌های جدیدى شده و با بازگشت دوره زلزله‌های ۳۰۰ ساله نگرانی خسارت‌های مالی و جانی در تبریز پیش از وقوع زلزله، دل همگان را به لرزه درآورده است!

مطالعات حکایت از آن دارد که دوره بازگشت زلزله‌های ۳۰۰ ساله منطقه با مقیاس ۷ تا ۵/۷ ریشتر فرا رسیده و احتمال وقوع آن در قرن حاضر میلادی منتفی نیست. این زلزله‌های تاریخی هر ۳۰۰ سال یک‌بار مرند، بستان‌آباد و تبریز را ویران کرده که با فرارسیدن دوره بازگشت این بازه زمانی تا ۲۰ یا ۷۰ سال آینده باید منتظر وقوع آن بود.

آتش‌سوزی
یکی از خطرات مهم پس از زلزله‌های شدید، آتش‌سوزی‌های پیرامون آن می‌باشد. تحقیقات نشان داده است که گاهی مواقع آسیب‌های ناشی از زلزله می‌تواند بسیار شدیدتر از آسیب‌های ناشی از خود زلزله باشد. زیرا آتش‌سوزی و زلزله به‌صورت هم‌زمان دو خطر جدی و مخرب برای ساختمان‌ها در وقوع زلزله می‌باشند. لذا در این حالت وضعیت واقعی و ایمنی ساختمان‌ها نیاز به بررسی و تجزیه‌وتحلیل خاص دارد. حریق‌های ناشی از گاز طبیعی در هنگام زلزله ۲۰ تا۵۰ درصد حریق‌های پس از زلزله را تشکیل می‌دهد و با توجه به وجود شبکه گازرسانی در زیر شهرهای ایران و امکان ترکیدگی خطوط این شبکه‌ها در هنگام زلزله، امکان وقوع فجایع انسانی به هنگام وقوع زلزله چندان دور از انتظار نیست.

توجه به زلزله‌های گذشته در درباره عملکرد سیستم انتقال گاز طبیعی می‌تواند سودمند باشد. البته نتیجه‌گیری درباره وضعیت ایمنی سیستم گازرسانی پس از زلزله در یک نقطه،و تعمیم آن به سایر نقاط دنیا بنا به دلایلی از جمله تفاوت در جنس خطوط لوله‌کشی ،فشار عملیاتی، نوع وسایل گازسوز و ساختار ساختمان‌ها بسنده نخواهد کرد. بااین‌وجود در اینجا به ذکر یک نمونه از آتش‌سوزی پس از زلزله در سانفرانسیسکو پرداخته می‌شود:

زلزله سانفرانسیسکو(۱۹۰۶)
این زلزله در ساعت ۵:۱۳ بامداد رخ داد و ۶۵ ثانیه طول کشید. بزرگی برآورد شده زلزله ۸/۷ریشتر بود. این زلزله توانست نکاتی برجسته را درباره حریقی که پس از زلزله رخ می‌دهد آشکار سازد. البته در آن زمان منابع اولیه احتراق، واژگونی لامپ نفتی و کوره گازی بود. مأموران آتش‌نشانی به دلیل شکستگی لوله‌های توزیع آب قادر به اطفای حریق نبودند و سرعت باد نیز مزید بر علت شده بود تا حریق بتواند به سمت غرب سانفرانسیسکو توسعه یابد. در سال ۱۹۰۵ هیئت‌مدیره اداره‌ی ملی آتش هشدار داده بود که کنترل حریق‌های بزرگ در این شهر خیلی مشکل است چون منطقه بزرگ و در ارتفاع زیاد است. دریچه‌های متعدد بی‌حفاظ در ساختمان‌ها وجود دارد که جریان نامحدود باد را میسر می‌سازند. همچنین امکان حضور کامل(یکپارچه)آتش‌نشانی اندک است و قابلیت اشتعال بسیاری از ساختمان‌ها بالاست.

از بررسی حوادث گذشته می‌توان فهمید برهم‌کنش شرایط زیر می‌تواند بر افزایش خسارات حریق ناشی از زلزله مؤثر باشد:

ساختمان خالی از سکنه باشد و افراد برای کاهش صدمات وارده به سیستم گاز و یا کنترل حریق‌های کوچک حضور نداشته باشند.

ساختمان‌های بلند یا مجتمع‌های انبوه پوشش گیاهی مستعد برای آتش‌سوزی.

شرایط جوی باد تند و رطوبت اندک.

آسیب سیستم توزیع آب که قابلیت‌های آتش‌نشانی را بشدت محدود می‌کند.

کاهش پاسخگویی آتش‌نشانی به دنبال خرابی وسایل ارتباطی ،تقاضای متعدد برای کمک ،آسیب مستقیم ایستگاه آتش‌نشانی،محدودیت راه دستیابی به علت تراکم ترافیک و تخریب مسیرهای تردد و تأخیر در کمک‌های متقابل همسایگان.

جمع‌بندی
زلزله‌های سه سال گذشته تبریز نشان داد که گسل‌های این شهر وارد مرحله فعالیت جدیدی شده و به اعتقاد کارشناسان زمین‌شناسی، گسل تبریز به‌عنوان یک پدیده خطرناک طبیعى فعالیت جدى یافته و حتى لایه‌های جوان زمین‌های مسیر خود را تحت تأثیر قرار داده است. تمام متخصصان علم زلزله بر حتمی بودن بروز زلزله در آذربایجان شرقی و به‌خصوص شهر تبریز صحه می‌گذارند و با توجه به نزدیک شدن دوره بازگشت زمین‌لرزه‌های بیش از ۷ ریشتر این منطقه، خود را برای بروز فاجعه انسانی و اقتصادی دیگری آماده می‌کنند.

طبق پیش‌بینی‌ها وقوع زلزله احتمالی در این منطقه سبب تخریب ۸۷ درصد از ساختمان‌های بنایی، ۱۵ درصد از ساختمان‌های بتنی و ۱۷ درصد از ساختمان‌های فلزی شهرستان شده و با ۵۰۰۰ نفر کشته و مجروح به یکی از زلزله‌های مخرب تاریخی بدل خواهد شد. وجود شبکه‌های وسیع توزیع گاز در منطقه و امکان ترکیدگی لوله و خطرات ناشی از آتش‌سوزی پس از زلزله می‌تواند بیش‌ازپیش بر وسعت فاجعه بیفزاید.

سیستم هشدار سریع با دریافت اولین امواج مخرب زمین‌لرزه پس از رویداد، باعث قطع سیستم‌های مهم در یک شهر می‌شود. اگرچه برای شهر تبریز فاصله صفر تا گسل کارایی سیستم‌های هشدار سریع را کاهش می‌دهد؛ اما استفاده از آن در جهت قطع شریان‌های مهم و حیاتی مانند گاز و برق برای جلوگیری از آتش‌سوزی و مخاطرات وابسته به بعد از تخریب زلزله بسیار مهم خواهد بود.