تونلهاي تاریخی تبریز، از خیال تا واقعیت

 در طی سالیان اخیر، در میان برخی از همشهریان تبریزي سخن از وجود تونلهایی تـاریخی در دوران هـاي قـدیم کـه چهار اثر تاریخی شنب غازان، ارك علیشـاه، مسـجد کبـود و ربع رشیدي را به یکدیگر متصل می کند می باشد. در همـین راستا نیز مطالب دیگري مبنی بر اینکه ایـن تونـل هـا راهـی براي فرار شاهان و نظامیـان بـوده و یـا اینکـه ایـن تونـل هـا همجنان وجود دارند ولـی سـازمان میـراث فرهنگـی اجـازه بازدید نمیدهد!!! مطرح می شـود.

 پـیش از هـر چیـزي لازم هست تا مختصري از تاریخچه و کاربرد این چهـار اثـر مـرور گردد:  ارك علیشاه در بین سالهاي 716 تا 724 هجري قمـري با دستور تاج الدین علیشاه، وزیر اولجایتو سـاخته شـد. تـاج الدین علیشاه این بنا را بـه قصـد ارضـاي حـس جـاه طلبـی خویش ساخته بود؛ به طوریکه دستور داده بود دهانه ي طاق این بنا دو گز (هر گز معادل 104 سانتیمتر میباشـد ) بزرگتـر از دهانه تاق کسري ساخته شود(دهانه ي تـاق کسـري حـدود 28 گز میباشد)، به دلیل اینکه این بنا با شـتاب سـاخته شـد در اندك زمانی تاق فرو میریزد. در دورههاي بعدي از این بنا به عنـوان مسـجد و مدرسـه و در دوره قاجـار بـه عنـوان ارك حکومتی کاربرد داشته است. ربع رشیدي نیـز کـه مجموعـه بناهاي آموزشی و خدماتی بوده در اوایل قرن هشتم هجـري با همت خواجه رشید فضل االله در نزدیکی شهر تبریز احداث شد. متاسفانه تاج الدین علیشاه بـه دلیـل کینـه ي شـدیدش نسبت به خواجه رشـیدالدین، بـر علیـه وي توطئـه کـرده و موجـب قتـل وي مـی گـردد و پـس از آن ربـع رشـیدي در کمترین زمان توسط عوام غارت میشود و فقط تپه اي از آن باقی میماند. مجموعه بناهاي مسکونی شـنب غـازان نیـز در غرب تبریز ساخته شده بود و فاصلهاي حدودا 10 کیلومتري نسبت به ارك علیشاه تبریز دارد. اما مسـجد کبـود در سـال  870 هجري قمري در زمان حکومت قراقویونلوها و به دستور سلطان جهانشاه احداث شده و فاصـله ي حـداقل 150 سـاله بین ساخت این مسجد و دیگـر آثـار یـاد شـده وجـود دارد . مسجد جهانشاه نیـز در زمـان سـاخت، در نزدیکـی یکـی از دروازه هاي شهر تبریز و در بخش بیرونـی آن سـاخته مـی  شود.

بنابه آنچه که گفته شد این آثار از لحاظ کاربري و فلسـفه ساخت، هیچ ارتباطی با یکدیگر نداشته و سـازندگان چنـین شایعاتی بدون مطالعه تاریخچه و کاربري این آثار، دسـت بـه داستان سرایی و خیالپردازي زده اند. چگونه ممکن اسـت در طی قرنهاي اخیر که به وسعت شهر افزوده شـده و در طـی این شهرسازيها دهها بار سطح شهرخاکبرداري شده باشد و صد ها هزار تن بتن و مصالح افزوده شده باشد ولـی اثـري از ایــن تونــلهــا مشــاهده نشــده باشــد؟ متاســفانه برخــی از پژوهشگران خواسته و یا ناخواسـته هیـزم بـر آتـش چنـین شایعاتی میریزند و همین مسئله نیز بر صحت ایـن سـخنان بی اساس در بین عامه مردم می افزاید؛ چنانچـه یکـی از ایـن پژوهشگران از تبریز به عنوان شهر زیرزمینی! یاد مـی کنـد، به طوریکه در این اواخر سخن از حفر تـونلی مـا بـین محلـه امیرخیزي و ارك علیشاه توسط مجاهدین مشروطه به میـان آمده است!

 مسلما چنین سخنانی نمـی توانـد ارزش تـاریخی براي شهر تبریز داشته باشد؛ به نظر مـی رسـد طـرح چنـین سخنانی چیـزي جـز عـوام فریبـی نیسـت و انتشـار مطالـب نادرستی از این دست، تنها خیانت به تاریخ تبریز و فرهنـگ آذربایجان است.  البته لازم به ذکر است کـه در سـال هـاي نـه چنـدان دور، قناتهاي فراوانی در شهر تبریز وجود داشته که این قناتهـا در هر محله به صورت شبکهاي به همدیگر متصل بودند کـه برخــی از بقایــاي آن همچنــان موجــود اســت و بر خــی از هموطنان ممکن هست این قناتها را بخشی از این تونـل هـا تلقی کنند در صورتی که از این قناتها براي عبور و کنتـرل آبهاي زیرزمینی استفاده می شده و در دوره مشروطه نیز از برخی از قناتهاي موجود در بافـت مرکـزي شـهر و آن هـم براي مدت کوتاهی در مواقع اضطرار استفاده مـی شـده ولـی هیچ کدام از این شبکه هاي قنات به منظور کابردهاي نظامی ساخته نشده اند.

 و سخن آخر اینکه؛ بهترین و مناسب ترین کار بـراي حفـظ ارزش هاي تاریخی و فرهنگـی یـک شـهر، حفاظـت از بـاقی ماندهها و نشانه هـاي فرهنگـی فعلـی هسـت، ارزش تـاریخی شهر تبریز نه در تونل هاي مرموز خیالی و افسانهاي بلکه در جدارههاي تاریخی خیابان امام، کوچـه میـار میار، بازار تاریخی تبریز و دهها خانه قدیمی این شهر نهفتـه است و آنان که سودا و دغدغه فرهنگ و تـاریخ ایـن شـهر را دارند باید قدم در حفظ میـراث فرهنگـی، چـه مـادي و چـه معنوي، این شهر بردارند و در معرفی و پاسداري از آنها کوشا باشند؛ و امید اسـت کـه همـه همشـهریان در ایـن راه قـدم بردارند.