یکسان‌سازی؛ وقتی نظم بر اصالت غلبه می‌کند / گلزار شهدا؛ میدان آزمون مرمت

سرویس فرهنگی تبریزبیدار: بهزاد شهلاچشم / گلزار شهدای وادی‌رحمت تبریز فراتر از یک آرامستان معمولی، یک «منظر معنوی» در بافت شهری تبریز است که تجلی‌گاه حافظه جمعی و ارزش‌های ایثارگری و جهاد محسوب می‌شود. از دیدگاه مرمت و حفاظت، ضرورت پیوند میان حوزه‌های حقوقی و تخصصی موازین میراثی در این فضا امری حیاتی است. صیانت از هویت بصری مزارها و اصالت کالبدی آن‌ها در برابر تغییرات غیرعلمی، ضامن تداوم روح مکان برای نسل‌های آتی خواهد بود. هرگونه مداخله‌ای که منجر به گسست پیوند عاطفی و تعلق خاطر زائران شهدا با این میراث شود، از منظر تخصصی مردود است.
تبیین ضرورت صیانت از این میراث، ما را به بررسی چارچوب‌های قانونی و اسناد بالادستی حاکم بر طرح رهنمون می‌سازد.

 اهداف کلان طرح ساماندهی قبور شهدا

حفاظت کالبدی از قبور و ابنیه یادمانی.

مرمت اصولی با تاکید بر اصالت اثر

بازآفرینی فضایی جهت ارتقای تعاملات اجتماعی-هویتی و پیوند نسل‌ها با گفتمان انقلاب اسلامی.

بررسی مبانی قانونی و تخصصی

الف) آیین‌نامه آرامستان‌های کشور (مصوب هیئت وزیران ۱۴۰۳)

مدیریت گلزارهای شهدا بر اساس تصویب‌نامه هیئت وزیران(۱۴۰۳)، تابعی از یک ساختار چندنهادی است. طبق ماده ۲ این آیین‌نامه، مسئولیت «انتظام امور» و نگهداری بر عهده شهرداری است، اما نقش حاکمیتی بنیاد شهید و ستاد کل نیروهای مسلح طبق تبصره‌های ماده ۱۰ تعیین‌کننده است.

ضوابط اختصاصی گلزار شهدا: طبق تبصره ۴ ماده ۲، ساخت‌وساز، نگهداری و سامان‌دهی گلزار شهدا و یادمان‌ها و بقاع متبرکه منوط به رعایت قوانین و مقررات مربوط و هماهنگی با بنیاد شهید و امور ایثارگران و نهاد متولی بقاع مزبور (حسب مورد) است.

ب) اساسنامه بنیاد شهید و امور ایثارگران

حفظ قداست و منزلت گلزار شهدا و محور قرار دادن این مراکز در برگزاری مراسم رسمی و مردمی و پیگیری مرمت و ارایه خدمات شایسته به‌ مراکز مذکور توسط شهرداری‌ها و سایر نهادهای ذیربط بر اساس ضوابطی که بنیاد اعلام می‌کند.

جدول مقایسه‌ای وظایف نهادهای متولی در ساماندهی گلزار شهدا:
وظایف و اختیارات (طبق آیین‌نامه ۱۴۰۳)

نهاد متولی

شهرداری: مسئولیت انتظام امور، نظافت، نگهداری عمومی، صدور مجوز ساخت‌وساز و تامین زیرساخت‌های فنی و بهداشتی.

بنیاد شهید و امور ایثارگران: پیشنهاد نحوه و مکان تدفین شهدا و تایید طرح‌های ساماندهی، مرمت و بازآفرینی جهت حفظ شأن یادمانی.

ستاد کل نیروهای مسلح: همکاری در پیشنهاد نحوه و مکان تدفین شهدا جهت تصویب نهایی در هیئت وزیران(طبق تبصره ۲ ماده ۱۰).

عدم هماهنگی میان این سه رکن منجر به تداخل عملیاتی و آسیب به اصالت کالبدی گلزار خواهد شد. انسجام قانونی، تضمین‌کننده تداوم خدمات و حفظ کرامت شهدا در فرآیند مرمت است. این بستر قانونی، ضرورت مطالعات دقیق بستر محیطی را به عنوان راهنمای اجرایی برجسته می‌سازد.

وظیفه ذاتی این نهادها ایجاب می‌کند که در پروژه‌های ساماندهی، علاوه بر استانداردهای مهندسی، «پیوست‌های هویتی» و رضایت خانواده‌های ایثارگران به عنوان یک اصل قانونی لحاظ شود. آنچه درباره وظیفه این ارکان مطرح شده، حول مسأله مهمی به نام «مرمت» است. بنابراین ضروری است که نگاهی تخصصی به تعریف مفهومی این مهم داشته باشیم.

ج) مفهوم مرمت

بررسی و پژوهش درباره مفهوم «مرمت» در چهار حوزه حقوق، معماری، شهرسازی و میراث فرهنگی انجام شده است.

در ادبیات حقوقی: مرمت به عنوان یک «عملیات ضابطه‌مند، قانونی و تخصصی» تعریف می‌شود؛ از جمله در ماده ۱ بند (ب) قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی – فرهنگی(مصوب ۱۳۹۸) که آن را عملیاتی همه‌جانبه جهت صیانت از اصالت و ارزش‌های تاریخی-زیبایی‌شناختی می‌داند، و همچنین در منشور ونیز(۱۹۶۴) که مرمت را عملیاتی استثنایی، متکی بر احترام به ماده اصیل و اسناد واقعی با هدف آشکار ساختن ارزش‌های زیبایی‌شناختی و تاریخی تعیین کرده است.

در معماری: مرمت مداخله‌ای علمی بر کالبد بناست؛ مطابق نظریه «چزاره برندی» (در کتاب تئوری مرمت)، مرمت، لحظه روش‌مندی است که اثر هنری در آن لحظه، در وجود فیزیکی خود و طبیعت زیبایی‌شناختی و تاریخی‌اش جهت انتقال به آینده مورد بازشناسی قرار می‌گیرد.

در شهرسازی: مفهوم مرمت از تک‌بنا به مقیاس «مرمت شهری» ارتقا می‌یابد که طبق آثار دکتر فلامکی و اسنادی دیگر، ساماندهی فضایی-کالبدی را هدف قرار می‌دهد.

در حوزه میراث فرهنگی: مرمت، اقدامی روش‌مند و پویا با حداقل مداخله و رعایت قاعده برگشت‌پذیری که هدف آن شناسایی و صیانت از تمامی ارزش‌های کالبدی و فرامادی اثر است.

د) عالی‌ترین سند تشخیصی؛ بیانات رهبر شهید انقلاب(ره) پس از زیارت مزار شهدای بهشت زهرای تهران

یکی از کارهای بدی که بعضی از مدیران گلزارهای شهدا انجام می‌دهند، این کار غلط یکسان‌سازی قبور شهدا است. این[جا] خوب است؛ همین درست است، بیایند صاحبان این شهدا، پدرانشان، مادرانشان، فرزندانشان،‌ همسرانشان، علامتی داشته باشند، عکسی داشته باشند، این خوب است. این شکل، شکل طبیعی است. هیچ لزومی ندارد که ما این [علامت‌ها] را صاف کنیم، به خیال اینکه میخواهیم زیباسازی کنیم. زیبایی هر جایی و هر چیزی به حَسَب خودش است؛ زیبایی انسان،‌ زیبایی باغ،‌ زیبایی قبرستان، زیبایی هر چیزی را باید به حَسَب خودش محاسبه کنیم.

تحلیل وضع موجود و آسیب‌شناسی

در مرمت فضاهای معنوی، شناخت لایه‌های شناختی- هویتی پیش‌شرط هرگونه مداخله است. بحران فعلی وادی‌رحمت ناشی از تفوق نگاه صرفاً عمرانی بر نگاه میراثی-هویتی و مرمتی است. یکی از ابعاد مهم عملکردی گلزار شهدا، اهمیت و تأثیر «هویتی، تاریخی و فرهنگی» آن بر مردم است. ناظر به تعاریف بخش قبلی، مزار شهید می‌تواند به عنوان یک سند موجود و در دسترس و دید مردم، مانع از «تحریف» یا فراموشی تاریخی در اذهان مردم گردد.

گلزار شهدا اختصاص به مقطعی قابل افتخار از تاریخ انقلاب اسلامی دارد که در هیچ اثر تاریخی دیگر یافت نمی‌شود و همچنین، ویژگی‌های منحصربه‌فرد و متمایز نظیر «مردمی و خودجوش بودن» دارد. طبق اساسنامه بنیاد شهید، یکی از وظایف این بنیاد، «حفظ و مرمت» گلزارهای شهداست، اما آنچه تا به امروز به اجرا درآمده، نه مرمت، که تخریب و یکسان سازی مزارها بوده است! طبق آنچه گفته شد، واژه مرمت در ادبیات حقوقی و علمی و ادبیات حفظ میراث فرهنگی تعریف مشخصی داشته و هیچ اشتراک معنایی با تخریب و یکسان سازی ندارد.

در جریان مرمت آثار و اماکن و اسناد تاریخی دقت لازم صورت می‌گیرد تا هیچ تغییری در محتوای آثار ایجاد نکند، اما در وضع موجود، نوع برخورد با مزار شهدا بدون توجه به وجهه هویتی و تاریخی و فرهنگی آن‌ها صورت می‌گیرد و آنچه تا به امروز در این طرح‌ها در جریان بوده، «یکسان سازی» نام دارد[و مربوط به حوزه نوسازی و بازسازی است، نه حوزه مرمت]. به عبارت دیگر، در مرمت آثار، مجاز به مداخله کالبدی اساسی نیستیم و نمی‌شود اصالت اثر را از بین برد و طرح جدیدی ساخت.

بنابراین؛ مسأله اصلی، نحوه اجرای این طرح(یکسان‌سازی) نسبت به قبور، حجله‌ها و سایر نمادهایی(دست‌نوشته‌ها، شعرها، آیات و…) است که ارزش معنوی و تاریخی دارد. یکسان سازی، تاریخ، فرهنگ و هویت را از بین می‌برد و به طور قطع و بر اساس تعاریف و ضوابط، مردود است.

طرح یکسان‌سازی قبور شهدا احتمالا با انگیزه‌های مدیریتی نظیر «تسهیل در تردد»، «بهبود نظافت محیطی»، «تأمین روشنایی» و «حذف آشفتگی‌های بصری» تدوین می‌شود، اما این رویکرد می‌تواند به «گسست شناختی» از ابعاد هویتی منجر شود.

پیامدهای شناختی(دیدگاه راهبردی)

اهداف مدیریتی یکسان‌سازی

محو تنوع هویتی: از بین رفتن روایت‌های فردی و نشانه‌های اختصاصی هر شهید- خطر فراموشی روایت‌های تاریخی که در سنگ‌مزارها نهفته بود.

ایجاد نظم و زیباسازی: تبدیل به فضایی مدرن و منظم.

بی‌روحی و خنثی‌سازی فضا: تبدیل مزار از یک «مکان مقدس» به یک «سطح مهندسی».

تسهیل تردد و دسترسی: حذف اختلاف سطح برای عبور سالمندان و معلولین.

هرگونه طرح نوسازی که منجر به تبدیل این مکان‌های مقدس به فضاهای خنثی، بی‌روح و فاقد روایت شود، در بلندمدت به حافظه جمعی آسیب خواهد زد. مزار شهدا باید به گونه‌ای باقی بماند که برای نسل‌های آینده «خوانا» و الهام‌بخش باشد؛ توازنی ظریف میان سادگی فقهی، نظم مدیریتی و مهندسی و اصالت تاریخی.

سنگ‌مزارها ابزارهای انتقال اندیشه، احساس، باورهای مذهبی و تجلی روحیه جهاد و شهادت هستند. وجود عناصر و نمادهای پیام‌رسانِ قابل درک، باعث مطلوبیت فضا و حفظ ارتباط معنوی میان زندگان و شهدای خفته در مزار می‌گردد. یکنواخت‌سازی و حذف این عناصر فردی و نمادین، گلزار را از یک فضای مانا و پیام‌رسان به محیطی بی‌روح تبدیل کرده و منجر به گسست شناختی و معنوی شهروندان با یادمان‌های ایثار می‌شود.

از منظر علم روان‌شناسی محیطی، هر گونه طراحی(طرح) مربوط به مزار شهدا، باید پاسخگوی نیازهای روحی-روانی و باورهای مردم باشد.

آنچه در اسناد مطالعاتی و بالادستی برای یکسان‌سازی قبور مطرح شده، مربوط به فضاهای عمومی آرامستان‌ها است که واجد شرایط هویتی-تاریخی و معنوی نیستند.

نادیده گرفتن پیوندهای اعتقادی و نشانه‌ای خانواده‌ها و مردم در طراحی فضای مذکور، باعث ایجاد ارتباط نامطلوب و ناخرسندی پس از اجرای طرح‌ها می‌شود.

این آسیب‌ها، ضرورت بازنگری در راهبردهای طراحی و ارائه پیشنهادهای عملی برای اصلاح وضع موجود را دوچندان می‌کند.

علاوه بر این موارد، شاخص‌های طراحی و دسترسی نیز با حوزه فوق‌الذکر پیوند دارد و باید در طرح‌های پیشنهادی، به صورت همزمان لحاظ گردد.

 راهبردهای حفاظت و مرمت
رویکرد این طرح بر «مرمت» استوار است تا از تخریب بیشتر اصالت جلوگیری شود و همچنین؛ به منظور ارتقای کیفیت بصری و تقویت پیوند میان نسل‌های جدید با تاریخ دفاع مقدس، راهبردهای زیر در چهار حوزه اصلی و کلان مطرح می‌گردد؛

حوزه شهرسازی و طراحی منظر: متناسب سازی سازه و سقف طراحی شده با هویت فضا-توسعه فضای سبز و استفاده از درختان بلند و متراکم در مسیر بادهای غالب(طبق ضوابط اقلیمی) برای تأمین آسایش حرارتی زائران- طراحی مبلمان مناسب(همچون نیمکت برای نشستن و…) برای جذب جمیعت و افزایش امکان ماندگاری در فضا و…

حوزه کالبدی(حفاظت از نقوش و مزارها): توقف فوری طرح‌های یکسان‌سازی و نوسازی. تثبیت سنگ‌مزارهای قدیمی و نقوش آن‌ها و عدم تغییر در فرم اصیل حجله‌ها و قبور.

نظام دسترسی: اطلاع رسانی مناسب و متناسب برای دسترسی به مزار شهدا بر حسب برهه‌های تاریخی.

ایجاد پیوند نسلی: استفاده از ابزارهای نوین برای جذب نسل‌های جدید و اطلاع‌رسانی‌های مورد نیاز.

در کنار این موارد، با توجه به اهمیت مسأله و وجود گره ذهنی در افکار عمومی، تشکیل «کمیته نظارتی» متشکل از اساتید مرمت دانشگاه‌های تبریز، نماینده شهرداری و بنیاد شهید و همچنین دغدغه‌مندان متخصص و متعهد و فعالان فرهنگی-اجتماعی برای انطباق هرگونه اجرا با پیوست‌های فرهنگی و اقلیمی نیز ضروری به نظر می‌رسد.

جمع‌بندی و ارائه پیشنهادات
با توجه به مطالب بیان شده، به منظور آشکار ساختن ارزش‌های زیبایی‌شناختی و هویتی و همچنین صیانت از تمامی ارزش‌های کالبدی و فرامادی مزار شهدا که موضوع اصلی در حوزه مرمت است، پیشنهاداتی ارائه می‌گردد.

در حوزه طراحی منظر، گلزار شهدای اصفهان و یا تهران، یکی از نمونه‌های مناسب برای الگوبرداری است.

در گلستان شهدای اصفهان، تلفیق مناسب فضای سبز، کفسازی‌های خوانا و ایجاد تعادل میان فضاهای خلوت معنوی و اجتماعات پرشور، آرامش‌بخشی محیط را افزایش داده است.
در حوزه کالبدی نیز، در اصفهان، برخلاف طرح‌های یکسان‌سازی، حفظ حجله‌های قدیمی و دست‌نوشته‌های مردمی، تنوع بصری، صمیمیت و پیوند عاطفی مستمری میان زائران و قبور شهدا ایجاد کرده است.
نورپردازی متمرکز بر کتیبه‌ها و نقوش اسلامی-ایرانی باید به گونه‌ای باشد که حس معنویت را بدون ایجاد خیرگی تقویت کند.
اطلاع رسانی مناسب و متناسب برای دسترسی به مزار شهدا بر حسب برهه‌های تاریخی
بهره‌گیری از فناوری، ابزاری برای انتقال لایه‌های شناختی معنوی و اعتقادی است(علی‌الخصوص به نسل‌های Z و …)

تجهیزات هوشمند پیشنهادی

سامانه اطلاع‌رسانی و مسیریابی: گاهی اوقات با یک ایده فناورانه ساده و کم هزینه می‌شود علائم جاذب جمعیت ایجاد کرد.
بسیاری از مردم برای شرکت در مراسم تدفین بستگان و… به آرامستان مراجعه می‌کنند اما به سبب عدم وجود اطلاع‌رسانی مناسب و متناسب، پیوندی با شهدا پیدا نمی‌کنند. در یک رویداد فناورانه، با یک پنل پیامکی، می‌توان پیامی را به مردم ارسال کرد و آن‌ها را به زیارت شهدا فراخواند.

برای مثال این پنل(سامانه) پیامکی به کسانی که نزدیک گلزار شهدا هستند، این پیامک را می‌فرستند: «شما 100 متر با مزار کسی فاصله دارید که قدرت موشکی کوتاه برد ایران را بنیان‌گذاری کرد» به سمت مزار شهید شفیع‌زاده…
و پیامک‌هایی از این دست که ارزش‌های هویتی را به زندگی روزمره پیوند بزند.

کیوسک‌های الکترونیکی معرفی شهدا: استقرار سیستم‌های لمسی جهت دسترسی به بانک اطلاعاتی شهدا(وصیت‌نامه و چندرسانه‌ای) در نقاط استراتژیک
نصب بارکد بر روی هر مزار، که حاوی اطلاعات مربوط به شهدا است و…
گلزار شهدای وادی‌رحمت تبریز جزئی از حافظه تاریخی شهر است. هرگونه مداخله در این منظر معنوی باید با احترام به اصالت سنگ‌مزارها، رعایت استانداردهای ‌محیطی و انطباق با اقلیم صورت گیرد. معماری شتاب‌زده نباید هویت تاریخی حجله‌ها را فدای یکنواختی کالبدی نماید.

انتهای پیام/