رحلت یا شهادت؟

یادداشت میهمان تبریزبیدار؛ حسن عدالتی

درباره علت رحلت پیامبر(ص) نظریه‌ای هم درباره شهادت ایشان مطرح است. این بیماری ناگهانی از اموری است که باید به‌طور مفصل موردبررسی قرار گیرد. پیامبر(ص) بعد از اعلام وجود فتنه خطرناکی در مدینه به ناگه دچار کسالت شده تب شدیدی کرده و رحلت می‌کنند. [1] بر اساس بعضی روایات به علت خوردن سم که توسط زنی یهودی در جنگ خیبر داده‌شده پیامبر از دنیا رفت.[2] حال لازم است به بررسی اجمالی موضوع رحلت یا شهادت پیامبر اکرم (ص) برپردازیم تا لایه دیگر از فتنه سقیفه نمایان شود. درباره اين موضوع در ميان نويسندگان و مورخان اختلاف مي باشد و بعضي از نويسندگان فقط به بيان اين جمله که مريض شد و از دنيا رفت اکتفاء کرده اند. و بعضي قائلند که حضرت مسموم شده و به شهادت رسيدند. که اکثرا هم همين قول دوم را قبول دارند. در کتب تاريخي نقل شده است که يهوديان چندين مرتبه تصميم گرفتند که پيامبر اکرم (ص) را به شهادت برسانند ولي هر مرتبه پيامبر (ص)توسط جبرئيل از اين توطئه آگاه مي شد و يهوديان به مقصود خود نمي رسيدند و در پايان جنگ خيبر نيز گروهي از بزرگان قوم يهود زينب دختر حارث را که از اشراف يهود بود و پدر خود حارث و برادر خود مرحب و شوهر خود سلام بن مشکم را از دست داده بود تحريک کردند تا شايد به مقصود خود که نابودي رسول خدا (ص)و در نتيجه نابودي دين تازه تأسيس اسلام بود نايل شوند ولي اگر چه اين عمل نيز به شهادت آني و فوري آن حضرت منجر نشد ولي باعث مسموميت آن حضرت گرديد و در نهايت در درازمدت به شهادت آن حضرت انجاميدکه این موضوع در ادامه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

مورخ بزرگ «محمد بن عمر واقدي» در مغازي، واقعه رحلت پيامبر را چنين نقل مي کند: چون رسول خدا (ص)خيبر را گشود و آرام گرفت، زينب، دختر حارث شروع به پرس‌و‌جو کرد که محمد کدام قسمت گوسفند را بيشتر دوست دارد؟ گفتند: شانه و سردست را، زينب گوسفندي را کشت، و سپس زهر کشندة تب آوري را که با مشورت يهود فراهم آورده بود به تمام گوشت و مخصوصاً شانه و سردست آن زد و آن را مسموم کرد. چون غروب شد و رسول خدا (ص)به منزل خود آمد پس متوجّه زينب شد از او پرسيد، کاري داري؟ او گفت: اي ابوالقاسم! هديه اي برايت آورده ام ـ اگر چيزي را به پيامبر (ص) هديه مي کردند از آن مي خوردند و اگر صدقه بود از آن نمي خوردند ـ پيامبر (ص) دستور فرمود تا هديه او را گرفتند و در برابر آن حضرت نهادند. آن گاه فرمود: نزديک بياييد و شام بخوريد! ياران آن حضرت که حاضر بودند نشستند و شروع به خوردن کردند. پيامبر (ص) از گوشت بازو خوردند و «بُشْر بن براء» هم لرزيد. همين که پيامبر (ص)و بشر لقمه هاي خود را خوردند، پيامبر (ص) به ياران خود فرمود: از خوردن اين گوشت دست برداريد که اين بازو به من خبر مي دهد که مسموم است. و «بشر بن براء» گفت: اي رسول خدا، به خدا سوگند که من هم از همين يک لقمه فهميدم، و علّت آن که آن را از دهان بيرون نينداختم براي اين بود که خوراک شما را ناگوار نسازم، و چون شما لقمه خود را خورديد جان خودم را عزيزتر از جان شما نديدم. وانگهي اميدوار بودم که اين لقمه کشنده نباشد، بشر هنوز از جاي خود برنخاسته بود که رنگش مانند عباي سياه شد و يک سال بيمار بود و نمي توانست حرکت کند و بعد هم به همين علّت مرد. همچنين گفته اند که «بشر بن براء» هماندم مُرد و پيامبر (ص) پس از سه سال ديگر زنده ماندند.

رسول خدا (ص) زينب را فرا خواندند و پرسيدند: شانه و بازوي گوسفند را مسموم کرده بودي؟ گفت: چه کسي به تو خبر داد؟ فرمود: خود گوشت. گفت آري. پيامبر(ص)  فرمود: چه چيزي تو را به اين کار واداشت؟ گفت: پدر و عمو و همسرم را کشتي و بر قوم من رساندي آن چه رساندي. با خود گفتم اگر پيامبر باشد که خود گوشت به او خبر مي دهد که چه کرده ام، و اگر پادشاه باشد از او خلاص مي شويم. در مورد سرنوشت زينب مطالب مختلفي نقل شده است. برخي از راويان گفته اند: رسول خدا (ص) دستور فرمود تا او را کشتند و برخي از راويان گفته اند: پيامبر (ص) او را عفو فرمود.[3]

حال سوالات زیر برایمان پدید می‌آید.

پیامبر (ص) فرمودند: از خوردن این گوشت دست بردارید چرا که مسموم است!

اگر پیامبر بعد از خوردن گوشت و مسموم شدن متوجه شده است! پس حرف زن یهودی که گفت (و اگر پادشاه باشد از او خلاص مي شويم.) را تایید می‌کند! و اگر نخورده متوجه شود پیامبر است. این مطلب به جای اثبات پیامبری بیشتر برهانی قاطع بر حقانیت خباثت زن یهودی می‌باشد.

پیامبر(ص) می فرمایند: از خوردن اين گوشت دست برداريد که اين بازو به من خبر مي دهد که مسموم است.

اگر گوشت قرار بر اطلاع دادن داشت چرا قبل از تناول گوشت توسط نبی مکرم اسلام خبر از مسموم بودن خود نداده است؟

و «بشر بن براء» گفت: اي رسول خدا، به خدا سوگند که من هم از همين يک لقمه فهميدم، و علّت آن که آن را از دهان بيرون نينداختم براي اين بود که خوراک شما را ناگوار نسازم!

این موضوع مطرود است چرا که حفظ جان پیامبر(ص) اولی بر ناگوار ساختن خوراک بر پیامبر است! اگر این صحابه گرانقدر از مسموم بودن مطلع گشته عقلانیست بلافاصله باید پیامبر را آگاه می ساخته نه اینکه نگران ناگوار شدن خوراک بوده باشد!

در ادامه آمده است:بشر هنوز از جاي خود برنخاسته بود که رنگش مانند عباي سياه شد و يک سال بيمار بود و نمي توانست حرکت کند و بعد هم به همين علّت مرد.

اگر بشر بعد از خوردن این سم صورتش سیاه شده و یک سال بیمار بوده و نمی توانست حرکت کند چرا در بعضی از منابع اهل سنت بر مرگ آنی اشاره شده است؟ و سوال مهمتر از آن اگر قرار بود پیامبر (ص) توسط این زن مسموم شود چرا سمی مهلک‌تر به پیامبر داده نشد تا بلافاصله اثر کند؟ آیا این روایت برای زمینه سازی برای پنهان کردن توطئه‌های دیگریست؟

اگر این سم باعث بستری شدن و بیماری یک ساله بشر شده است چرا در هیچکدام از منابع تاریخی اشاره به کسالت پیامبر در طول قریب به چهار سال بعد از آن به دلیل اثر این سم نشده است؟

غزوه خیبر سال هفتم هجری بوده و بعد از آن پیامبر در غزوات فتح مکه، حنین، طائف (سال هشتم هجری) و غزوه تبوک در سال نهم هجری حضور داشته و نشانی از بیماری در ایشان مشاهده نشده است! چگونه ممکن است این بیماری بلافاصله بعد از واقعه بزرگ غدیر در ایشان نمایان شود و اثر سم ارتباط مستقیمی با اعلان جانشینی داشته باشد؟

نظر عامه در مورد شهادت پیامبر اکرم (ص) بزرگان عامه بر این باورند که پیامبر عظیم الشأن اسلام (ص) به شهادت رسیده اند. از آن جمله:

وقال البیهقی: أنبأنا الحاکم، أنبأنا الأصم، أنبأنا أحمد بن عبد الجبار عن أبی معن عن الأعمش عن عبدالله بن نمرة عن أبی الأحوص عن عبدالله بن مسعود قال: لئن أحلف تسعاً أنّ رسول الله (ص) قتل قتلاً أحبّ إلیّ من أن أحلف واحدة أنّه لم یقتل وذلک أنّ الله إتّخذه نبیّاً واتّخذه شهیدا»[4]
(اگر نُه بار قسم بخورم که رسول خدا (ص) کشته شده، برای من بهتر است از این که یک بار قسم بخورم که او کشته نشده است، و این به خاطر آن است که خداوند او را نبی گردانید و او را شهید کرد.)
 و یا امام علی (ع) و فضل و أسامه در قبر رسول خدا (ص) داخل شدند پس مردی از انصار که او ابن خولی گفته می شد گفت: قد علمتم أنی کنت أدخل قبور الشهداء و رسول الله (ص) أفضل الشهداء فأدخل معهم. «[5] به تحقیق می دانید من در قبور همه شهدا داخل می شدم و رسول خدا (ص) با فضیلت ترین شهدا هستند، پس با ایشان داخل قبر شد.) و هم چنین حاکم نیشابوری می گوید: قال الشعبی: والله سمَّ رسول الله (ص)[6] شعبی گفت: به خدا قسم رسول خدا (ص) مسموم از دنیا رفت.

قال ابن سعد: جاء فی روایة: «ومات مسموماً وله ثلاثٌ وستون سنة. هذا قول ابن عبدة.[7]

بخاری از جناب عایشه نقل کرده است که گفت: «رسول خدا (ص) در مرضی که با آن مرض از دنیا رفت می فرمود: ای عایشه! دائماً درد غذایی که در خیبر خوردم را احساس می کنم و حال وقت آن است که رگ قلبم از آن سمّ قطع شود.[8]

ولی این نظر به دلایل مختلفی مردود است: چرا که جریان سم دادن زن یهودیه به پیامبر (ص) همانگونه که قبلا گفته شد، مربوط به اوایل سال هفتم هجری است، و شهادت ایشان در سال یازدهم هجری اتفاق افتاده است. پس این مطلب بسیار بعید است که شهادت ایشان به سبب سمی باشد که چهار سال قبل خورده اند و تأثیر سمّ معمولاً تا این اندازه باقی نمی ماند و اگر هم باقی بماند باید آثار آن به تدریج آشکار شود، و مسموم را اندک اندک از پا در آورد، و حال آن که پیامبر از فتح خیبر تا چند روز قبل از شهادت هیچ علامتی از مسمومیت و بیماری نداشتند و با سلامت و عافیت کامل در جنگ ها و غزوات شرکت می فرمودند، بدون این که نشانه و اثری در وجود مبارک ایشان باشد. دلیل دیگر اینکه بعضی روایات که از مصادر مهم عامه نقل شده است به اثبات می رساند که پیامبر اکرم (ص) اصلاً از این غذای مسموم که زن یهودیه آورده تناول نکرده اند و خداوند ایشان را از این موضوع آگاه فرمود و ایشان هم اصحاب را از خوردن آن نهی فرمودند، و این یکی از معجزات حضرت و دلیلی از دلایل نبوت ایشان است. ابو داوود و بیهقی و خطیب از ابو هریره نقل می کنند که گفت: همانا زنی از یهود گوسفند (بریان) مسمومی برای پیامبر (ص) هدیه آورد. ایشان به اصحابشان فرمودند: دست نگه دارید، این گوسفند مسموم است. بعد پیامبر(ص) به آن زن فرمودند: دلیل تو بر این کار چه بود؟ زن گفت: می خواستم بدانم که اگر تو پیامبری، خدا به تو خبر خواهد داد که این غذا مسموم است و اگر دروغ گو هستی (در ادعای نبوت صادق نیستی) مردم را از وجود تو راحت کنم! راوی می گوید: پیامبر (ص) متعرض او نشدند.[9]  همچنین بخاری و دارمی از ابو هریره روایت کرده اند که گفت: زمانی که خیبر فتح شد، برای پیامبر (ص) گوسفند بریانی هدیه آورده شد که در آن سمّ بود. پیامبر فرمود: یهودیانی که در این جا هستند را جمع کنید. آنان را جمع کردند. پیامبر به ایشان فرمود: من سوالی از شما دارم، آیا اگر بپرسم در جواب صادق خواهید بود؟ گفتند: بله، ای ابوالقاسم! پیامبر پرسید: پدر شما کیست؟ گفتند: فلانی. حضرت فرمود: دروغ گفتید، بلکه پدر شما فلانی است.گفتند: راست گفتی. پیامبر پرسید: آیا اگر سوالی از شما بپرسم، راستش را می گویید؟ گفتند: بله، ای ابوالقاسم! و اگر دروغ بگوییم، دروغ ما را خواهی فهمید، همان طور که آن را در مورد پدرانمان فهمیدی. پیامبر پرسید: چه کسانی اهل آتش هستند؟ گفتند: ما در آتش می باشیم و شما پشت سر ما خواهید آمد. رسول خدا (ص) فرمودند: شما در آتش باشید. به خدا سوگند ما بعد شما در آتش نخواهیم آمد. سپس به ایشان فرمود: آیا اگر سوالی بپرسم راست می گویید؟ گفتند: بله. پیامبر پرسید: آیا شما در این غذا سم ریختید؟ گفتند: بله. سپس پرسید: دلیل شما برای این کار چه بود؟ گفتند: می خواستیم اگر دروغگو هستی از دست تو راحت شویم و اگر پیامبر بودی به تو ضرری نمی رساند.[10]از این دو روایت و روایات مشابه آن اثبات می شود که پیامبر (ص) اصلاً از این غذای مسموم در خیبر تناول نفرموده اند..

دلیل مهم دیگر اینکه در بعضی روایات عامه تأکید دارند بر این که پیامبر اکرم (ص) متعرض زینب بنت الحارثه نشده و او را مجازات نکرده اند.  همچنین طبری روایت کرده است: «فضحک نبی الله (ص) و ترکها»[11] پس پیامبر خدا (ص) خندید و او را رها کرد و هم چنین عبدالرزاق صنعانی و ابن حجر عسقلانی از زهری روایت کرده اند که: «آن زن اسلام آورد پس پیامبر (ص) او را رها کرد»[12] و روایت بخاری و مسلم نیز این مطلب را تأیید می کند: زمانی که از پیامبر (ص) سوال شد: آیا نکشیم او (زن یهودیه) را؟ فرمود: نه.[13]

[1] مسند احمد ج6ص-274 و طبقات الکبری ج2ص206

[2] بصائر الدرجات ص523

[3] مغازي، ج2 ، ص517-519

[4] السیرة النبویه، ج 4، ص 449؛ مسند أحمد بن حنبل ج 1، ص 408؛ المعجم الکبیر، ج 10، ص 109 268.

[5] انساب الأشراف، بلاذری، ج 1، ص 576

[6] المستدرک علی الصحیحین، حاکم نیشابوری ج 3، ص 60، ح 4395/99، باب المغازی والسرایا

[7] المجدی فی الانساب، محمد بن محمد العلوی، ص 6

[8] صحیح بخاری، ج 5، ص 137

[9] السیره النبویه، ابن کثیر، ج 3، ص 396، از بیهقی و ابی داوود و تاریخ بغداد، ج 7، ص 384

[10] صحیح بخاری، ج 4، ص 66؛ سنن دارمی، ج 1، ص 33

[11] تهذیب الآثار، ج 6، ص381

[12] سیره ابن کثیر ج 3، ص 398؛ و الإصابه فی تمییز الصحابه، ابن حجر عسقلانی، ج 8، ص 155

[13] صحیح بخاری، ج 3، ص 141؛ صحیح مسلم، ج 7، ص 15