لزوم پاسخگویی کارخانه کاوه سودای مراغه به دغدغه های زیست محیطی + تصاویر

یادداشت وارده تبریز بیدار  / احمد بایبوردی(عضو هیئت علمی علوم خاک)

ﻣﻘﺪار ﺑﺮداﺷﺖ آب از ﭼﺎه  ﻫﺎﻳی ﻛﻪ ﻣﺼﺎرف ﺻﻨﻌﺘﻲ دارﻧﺪ ﺣﺪود ﻣﻴﻠﻴﻮن ﻣﺘﺮﻣﻜﻌﺐ  در ﺳﺎلﻫﺴﺖ   3/2 و ﺣﺪود ﻣﻴﻠﻴﻮنﻣﺘﺮﻣﻜﻌﺐ از مخزن سد علویان برداشت می شود.4/4 میلیون متر مکعب توسط بخش صنعنی مورد استفاده قرار می گیرد. اکثر ﺣﻮﺿﭽﻪ ﻫﺎیکاوه سودا ﺧﺎکی ﺑﻮده و ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ  ﻋﺎﻳقی ﺟﻬﺖ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮی از ﻧﻔﻮذ آب آﻟﻮده ﺑﻪ داﺧﻞ زﻣﻴﻦ ﺑﻪﻛﺎر ﻧﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﺳﺮرﻳﺰ ﺣﻮﺿﭽﻪ ﻣﻲ ﻫﺎ ﺑﻪ ﻳﻚ زﻫﻜﺶ ﻣﻨﺘﻘﻞ  ﺷﻮد ﻛﻪ در ﻃﻮل ﻣﻲ ﻣﺴﻴﺮ در دﺷﺖ ﺗﺨﻠﻴﻪ  می شود. پساب ناشی از ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺮﺑﻨﺎت سدﻳﻢ  ﻛﻪﺑﻪﺻﻮرت ﻣﺎﻳﻊ ﻫﺴﺖ و ﺷﻮري ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎﻻﻳﻲ دارد، باهدف  ﺗﺒﺨﻴﺮ  در  ﺣﻮﺿﭽﻪﻫﺎﻳﻲ ﺟﻤﻊآوري می شوند اﻣﺎﺑﻪدﻟﻴﻞ ﭘﺎﻳﻴﻦ  ﺑﻮدن درﺟﻪ ﺣﺮارت و و وﺟﻮد ﺳﺮﻣﺎ در ﻣﻨﻄﻘﻪ  ﻣﺤﺪودﻳﺖ روزﻫﺎي زﻳﺎد از ﻟﺤﺎظ ﺗﺎﺑﺶ ﻧﻮر خورشید  ﻋ ﻤﻼ  تبخیر خاصی از داخل لاگون ها صورت نمی گیرد.

در نمونه برداری های صورت گرفته از آب چاه های نزدیک کارخانه  ﻳﻮن ، ﻫﺎي ﻛﻠﺮ، ﻛﻠﺴﻴﻢ، و ﻧﻴﺰ ﺳﺪﻳﻢ در اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻫﺎ  همانند  ﻧﻤﻮﻧﻪ ﭘﺴﺎب ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎﻻﺳﺖ و اﻓﺰاﻳﺶ ﻏﻴﺮﻋﺎدي ﻳﻮن اﻳﻦ  ﻫﺎ ﺑﺮ اﺧﺘﻼط ﺣﺠﻢ ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎدي ﭘﺴﺎب ﺑﺎ آب زﻳﺮزﻣﻴﻨﻲ دﻻﻟﺖ ﻣﻲکند، ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻳﻮنﻫﺎي و ﻛﻠﺮﻳﺪ، ﻛﻠﺴﻴﻢ، ﺳﺪﻳﻢ   در ﻧﺘﻴﺠﻪ  افزایش ﻫﺪاﻳﺖ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﺷﺪه است و  ﻓﺎﻛﺘﻮر اول ﻛﻪ ﻣﺆﺛﺮﺗﺮﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ در ﻫﻴﺪروﺷﻴﻤﻲ ﻣﻨﻄﻘﺔ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻲ ﻫﺴﺖ؛ اﺛﺮات ﺳﺎزﻧﺪﻫﺎي زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺳﻲ  ﻳﺎ روﻧﺪ ﻛﻠﻲ ﻫﻴﺪروژﺋﻮﺷﻴﻤﻲ آب ﻫﺎي زﻳﺮزﻣﻴﻨﻲ را ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻗﺮار داده اﺳﺖ. بررسی مطالعات جغرافیایی حوضچه های کارخانه کاوه سودا نشان می دهد که مساحت این لاگون ها  در سال 2014حدود 80هکتار بوده ودر سال 2018 به حدود 210 هکتار افزایش یافته است.افزایش حدود 130هکتارس مساحت لاگون ها چه توجیهی دارد وقتی مقررگردیده است پساب ها از طریق کانال بتنی به دریاچه ارومیه انتقال داده شود!!با توجه به نفوذپیری های اندازه گیری شده در دشت مراغه بناب که با استوانه مضاعف صورت گرفته میزان نفوذ پیزی خاکها در محدوده متوسط تا زیاد می باشد وتخلیه پساب های شور در حوضچه های خاکهای احتمال نفوذ به آبهای زیر زمینی را دوچندان می نماید.درصورت انتقال آب پساب کارخانه کاوه سودا بعلت وجود آمویاک زیاد احتمال مرگ آرتمیاهای موجود در دریاچه محتمل می باشد.در هر صورت کارخانه کاوه سودا بعنوان یک صنعت مادر وتخصصی که به نادرستی در بالادست دست مراغه بناب احداث شده است. این کارخانه که منشا اشتغال در منطقه بوده  بایستی مورد حمایت قرارگرفته و از شیوه های تخصصی وبه روز  در تصفیه پساب استفاده نماید.

گسترش مساحت لاگون ها نیاز به اخذ مجوزهای لازم از جهاد کشاورزی ومحیط زیست می باشد و باید مشخص شود هدف از آنها ترسیبی بودن آنهاست یا به صورت تبخیری باید مورد استفاده قرار گیرند. مشکل اصلی منطقه دشت مراغه بناب درپایان دست کاوه سودا شوری می باشد با افزایش تخلیه پساب های محتوی یون سدیم ونفوذ به آبهای تحت الارض مشکل قلیاییت  وافزایش نسبت جذبی سدیم پیش می آید که دراین صورت بایک خاک شور وقلیا مواجه خواهیم بود که برای اصلاح آن مستلزم صرف هزینه ودقت زیادی خواهد بوداگر خاك سديمي باشد راه هاي اصلاح آن مشخص است ولي اگر شور- سديمي باشد بدترين كار اين است كه ابتدا مشكل شوري را برطرف كنيم و خاك را به خاك سديمي تبديل كنيم، در اين مواقع ابتدا بايد مشكل سديمي بودن را برطرف كرد بعد مشكل شوري را ، حتي يكي از راه هاي اصلاح خاك هاي سديمي تبديل آنها به خاك هاي شور- سديمي است كه البته اين راه اصلاح فرآيند كندي است.کاتيون هاي تک ظرفيتي انتقال پذيري بيشتري نسبت به کاتيون هاي دو ظرفيتي دارند.سديمي بودن خاك نيز از تنش‌هاي كاهش دهنده عملكرد محصولات کشاورزی است. خاك‌هايي كه بيش از ۱۵ % ظرفيت تبادل كاتيوني آن را سديم (Na) اشغال كرده باشد، خاك‌هاي سديمي محسوب می‌شوند. در اين نوع خاک‌ها، سديم ظرفيت عناصر غذايي مختلفي مانند كلسيم، منيزيم و پتاسيم را اشغال كرده و با كاهش سطح دسترسي به اين عناصر، باعث كمبود آنها در خاک و به تبع آن در گیاه می‌شود. ميزان زياد سديم باعث پراكنش ذرات رس و هوموس و تخریب خاکدانه می شود. از آنجائيكه هوموس از ذرات رس سنگين‌تر است، به سطح خاك آمده و اين نوع خاک‌ها را به رنگ قهوه‌اي سوخته و براق در می‌آورد.علاوه بر اثرات نامطلوب شوری و سدیمی بر میزان آب قابل استفاده گیاه (اثر اسمزی املاح) تخریب خصوصیات فیزیکی (در اثر وجود سدیم تبادلی زیاد) و مسمومیتهای ویژه یونی، محدودیتهای حاصلخیزی خاکهای شور سدیمی نیز، باید مد نظر قرار گیرد. وقتی که شوری خاک در حد متوسط باشد، گیاهان به خاطر جذب نکردن یونهای نامطلوب،(تا جایی که امکان داشته باشد) قادر خواهند بودعناصر غذایی را جذب کنند ولی با افزایش غلظت املاح جذب سدیم و کلر توسط گیاه به مقدار قابل توجهی افزایش می یابد. افزایش جدب بعضی از یونها باعث کاهش جذب بعضی از عناصر غذایی می شود.همچنین در شوری زیاد ممکن است مانع فعالیت موجودات زنده ذره بینی خاک شود و در نتیجه بطور غیر مستقیم در انتقال عناصر و قابلیت استفاده آنها مانع ایجاد کند. مثلاً ریزوبیوم که باعث تثبیت ازت می شود، فقط می تواند تا EC  برابر 5/4 دسی زیمنس بر متر را تحمل کند.اثر دیگر شوری، در ارتباط با پتانسیل اسمزی، دارد به هم خوردن توازن هورمونی در گیاه است این امر موجب از بین رفتن سلولهای گیاهی گردد. معضل پساب واحد احيا آمونياك یکی دیگر از مواردی است که باید مورد توجه جدی قرارگیرد.کارخانه کاوه سودا با ظرفیت اسمی فعلی تولید سالیانه حدود سه میلیون مترمکعب آب از منابع زیر زمینی برداشت می کند وحدود 2/2 میلیون مترمکعب پساب حاوی کلرید کلسیم وسیدیم وارد دشت اطراف کارخانه می کند یعنی حدود 100 هزار تن نمک طعام و210 هزار تن نمک کلرید کلسیم وارد  لاگون های اطراف کارخانه می گردد که قطعا به منابع زیر زمینی آب نشت خواهند نمود.ﺑﺮوز ﭼﻨﯿﻦ ﺷـﺮاﯾﻄﯽ ﻣـﯽ   ﺗﻮاﻧـﺪ ﻣﻨﺠـﺮ ﺑـﻪ ﮐـﺎﻫﺶ     ﻣﺤﺼﻮل ﺗﻮﻟﯿﺪي ﻣﻨﻄﻘﻪ و ﻧﯿﺰ زوال ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊ آب و ﺧﺎك اﯾﻦ دﺷﺖ خواهد گردید.

در نهایت خواستار پاسخگویی مدیران محترم کارخانه به سوالات  تخصصی وفنی و مطالبات زیر را داریم .

اول: برکه های خاکی بمنظور ترسیب و تبخیر پساب که روزانه ۸۰۰۰ متر مکعب است (۸ میلیون لیتر) در محوطه آن کارخانه  (که میگویند لاگون هستند) اصلا مجوز قانونی نداشته و اقدام به احداث این برکه ها حتی با رعایت استانداردها و حتی با مجوز؛ بر اساس قانون حفاظت محیط زیست ، خلاف مقررات موضوعه و تخلف آشکار است .طبق اعلام نظر سازمان محیط زیست این لاگونها بایستی در کنار دریاچه اورمیه احداث شوند و بعد از تصفیه به دریاچه اورمیه رها سازی شوند.

دوم: دپو پسماند ویژه این کارخانه که ۶۰ درصد پسماند ویژه استان است در محوطه کارخانه ، خلاف قانون است که حتی صدور مجوز برای اینکار اصلا امکان پذیر نمی باشد. اگر مجوز قانونی  کارگروه پسماند استان در این زمینه وجود دارد لطفا ارایه فرمایند؟

سوم : تخلیه پساب در منطقه قره چپق بناب که در داخل حریم قانونی پارک ملی (دریاچه اورمیه) در حال انجام است نیز،  کاملا غیر قانونی و فاقد مجوزهای لازم است.در این زمینه چه توضیحی وجوددارد؟

چهارم : هیچگونه مجوزی برای توسعه ۳۰۰ هکتاری (محوطه کارخانه کاغذ سازی که توسط مالکان این شرکت خریداری شده است و هم اکنون مورد استفاده قرار میگیرد از سوی سازمان محیط زیست صادر نشده است! و هر گونه فعالیت در آن محوطه بایستی دارای مجوز طرح توسعه باشد که اگر مجوزی صادر شده ارایه نمایند.

پنجم:مشخص فرمایند که در روش solvay که تصفیه را در لاگون ها انجام می دهند آلاینده های کلرایدکلسیم چه سرنوشتی پیدا می کند آیا این ماده از طریق لاگون های خاکی ومسیر انتقال به آبهای زیر زمینی نفوذ نمی کند؟

ششم: ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ  بررسی ﻧﻤﻮدارﻫﺎی اﺳﺘﻴﻒ ﺑﺮای ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﻣﺘﻮاﻟﻲ،   ماهیت ﻫﻴﺪروﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎی اﻳﻦ ﭼﺎهﻫﺎی اطراف کارخانه کاوه سودا  ﺑﺎ ﭘﺴﺎبﻫﺎ ﻫﻤﺨﻮاﻧﻲ داﺷﺘﻪ و آﻟﻮدﮔﻲﻫﺎی را نشان می دهد در  ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﭘﺴﺎبﻫﺎی ﺻﻨﻌﺘﻲ ﺑﺮ آب زﻳﺮزﻣﻴﻨﻲ ﻫﺴﺖ.  ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎﺑﻪﻛﺎرﮔﻴﺮی داده ﻫﺎی ﻫﻴﺪروﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده ازﺗﺤﻠﻴﻞ  آﻣﺎری ﭼﻨﺪ ﻣﺘﻐﻴﺮه و روش ﺗﺠﺰﻳﻪ ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ، ﻋﻮاﻣﻞ اﺻﻠﻲ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ ﻫﻴﺪروﺷﻴﻤﻲ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪدﺳﺖ  آمده این پدیده ها را چگونه توجیه می کنید؟

هفتم :افزایش یونهای سدیم کلراید وکلسیم وشوری خاک زمین های منطقه را چگونه ارزیابی  می کنید؟

هشتم: علت افزایش یونهای کلراید وکلسیم وسدیم وسولفات در نمونه های برداشت شده از چاه هایی که در ۲ کیلومتری محل لاگون ها می باشد مخصوصا در آبهای چاه های کشاورزی روستای خوشه مهر که فاصله زیادی تا لاگون ها دارد به چه علت می باشد؟

نهم : نسبت یونهای سولفات به کلراید وکربنات وبی کربنات  به کلراید وکلراید به سولفات در نمونه برداری ۵ ساله آب چاه های اطراف کارخانه کاوه سودا چگونه می باشد لطفا ارایه گردد از طرف سازمان آب منطقه استان؟

دهم:اگر پساب کارخانه از طریق کانال بتنی به دریاچه ارومیه هدایت می شود علت افزایش سطح لاگون ها در خلال این سالها به چه علت است؟

یازدهم:احداث کارخانه های کربنات سدیم در دنیا معمولا در کنار دریا ودریاچه های شور صورت می گیرد علت جانمایی واحداث این کارخانه در روستای خانقاه که مشرف به دشت حاصلخیز مراغه وبناب هست به چه دلیل هست؟

همانطوری که در جدول یک مشاهده می شود میزان برخی آنیون وکاتیون ها مثل منیزیوم کلسیم وسدیم وکلراید در دو سال بررسی آب چاه افزایش محسوسی را نشان می دهد که کارشناسان زمین شناسی ومنابع آب پاسخ قانع کننده ای برای این رخداد ارایه فرمایند.

تصویری از جانمایی اولیه محل کارخانه کاوه سودا در دشت مراغه بناب:

قسمت تیره علامت زده شده مساحت لاگون های کاوه سودا حدود 80 هکتار در سال 2014

مساحت لاگون های تخلیه پساب کارخانه کاوه سودا در سال 2018 که در طول 4 سال حدود 130 هکتار افزایش یافته است: