روز های تلخی که با فرار از خانه سر می رسد

در سال‌های اخیر، پدیده «دختران فراری» به معضلی اجتماعی در ایران تبدیل شده است.در کشورهای اروپایی و آمریکا دخترانی که به هر دلیلی از خانه‌هایشان فرار می‌کنند، به طور اتوماتیک تحت حمایت بنیادهای حمایتی دولتی و نیکوکاری درمی آیند و به مکانهایی امن زیر نظر روانکاوان و متخصصان حمایت از زنان منتقل می‌شوند اما در ایران به خاطر جرم بودن اصل قضیه دخترانی که جایی برای پناه بردن ندارند، اکثرا به افراد غریبه متوسل می‌شوند که در اکثر این موارد مورد تجاوزات پی در پی قرار می‌گیرند و نهایتا جذب باندهای فساد داخلی و یا خارجی می‌شوند و با این شرایط در صورت دستگیری این دختران در بعضی موارد به زندان افتاده و در مواردی هم توسط مقامات قضایی به خانواده‌هایی که به دلایلی ازآن فراری شده اند، بازگردانده می‌شوند.

 به اعتقاد بسیارى از صاحب نظران، با توجه به وضع فرهنگى و اجتماعى ایران، پدیده دختران فرارى، نوعى انحراف اجتماعى است.  دختران فرارى کسانى هستند که به دلایل مختلف و در اثر فشارهاى ناشى از شرایط سخت زندگى، غالبا به‌رغم میل باطنى اقدام به ترک خانه و کاشانه خود کرده و از کانون خانواده جدا مى‌شوند و عموما در شهرى دیگر بدون داشتن مأمنى مناسب و خانه‌اى دایمى ساکن مى‌شوند. این گروه دختران عموما به دلایلى نظیر فقر، خشونت، محدودیت‌هاى غیرمنطقى، آزار دیدگى، رها شدن از سوى اطرافیان به‌خصوص خانواده و… روى به خیابان‌ها مى‌آورند و اکثریت آنها به تدریج به دليل امرارمعاش و همچنين نداشتن سرپناه به كارهايي خلاف هنجارهاي اجتماعي روي مي‌آورند. اين دختران كه عاطفه خانوادگى را لمس نكرده اند، زمانى كه در بيرون از خانه، محبت هاى كاذبى آنان را دعوت به يافتن عشق مى كنند، سرا پا تسليم و بدون تأمل خود را در دامن عشق هاى زودگذر و دروغين مى اندازند و از خانه گريزان مى شوند.

یافته‌های محققان حاکی از آن است كه در صورت ايجاد تنش، دگرگوني و سردي روابط بين اعضای خانواده و ارضاء نشدن نيازهاي نوجوانان، ممکن است آنها به رفتارهاي نابهنجار از آن جمله فرار دست زنند. فرار نوجوانان يکي از مهم ترين آسيب‌هاي اجتماعي تلقي مي‌شود ضمن آنكه انواع سوء‌استفاده‌هاي جنسي، جسمي و هيجاني در بين دختران فراري مشاهده مي‌شود.

طبق آمار سازمان جهانی بهداشت سالیانه یک میلیون نوجوان 13 تا 19 ساله از خانه‌هایشان فرار می‌کنند که دختران حدود 75 درصد آنها را تشکیل می‌دهند. متأسفانه در کشور ما آمار چندان دقیقی از تعداد دختران فراری وجود ندارد.

خانواده به عنوان اولین فضایی که هر فرد در آن رشد کرده و بالغ می‌شود، نقش مهمی در فرآیند زندگی هر شخص بازی می‌کند. بی دلیل نیست که خانواده را سنگ بنای جامعه دانسته‌اند. زمانی که محیط خانه سرشار از نفرت می‌شود، یکی از گزینه‌هایی که به ذهن فرد خطور می‌کند رهایی از آن محیط است. 

نتایج تحقیقات  نشان داده است که دختران فراری عموماً دو نوع انگیزه برای فرار دارند: فرار به منظور رسیدن به چیزی که اکنون در محیط خانواده از آن محرومند، نظیر استقلال و آزادی در روابط،  فرار به منظور رهایی از محیط پرتشنج و ناآرامی و متعارض خانواده.

در مجموع شاید بتوان گفت فرار دختران از خانه به گونه‌ای بازتاب و اعتراض به شرایط غیرقابل تحمل حاکم بر خانواده آنهاست. 

يك روان شناس در مورد دختران فرارى مى گويد: يك دختر جوان وقتى به خاطر انگيزه خاص خود كه در شاخه هاى مختلفى مى توان آن را مورد نقد قرار داد، از خانه خارج مى شود، براى رفع نخستين مشكل خود كه يافتن سرپناهى است با كوچك ترين مهرورزى از سوى شكارچيان جامعه، به آنان اعتماد مى كند و جذب باندهاى فساد مى شوند

يكى از عوامل فرار دختران، بلند پروازى و آرزوهاى رؤيايى آن ها مى باشد. وضعيت نامساعد اقتصادى پدر، سركوفت هاى خانواده و خواستگارهاى كارگر و مكانيك و… . اين گروه به خاطر خلاصى از دنياى سياه و خشن فعلى و ورود به بهشت آرزوها از خانه فرار مى كنند.

بعضى از دختران فرار را فقط يك كار تفننى مى دانند، با اين كه در خانه و محيط اطراف خود مشكل حادى هم ندارند كه آنها را مجبور به فرار كند ولى فقط به خاطر اين كه چند روز دنيا را خوش باشند، فكر فرار از خانه به سرشان مى زند.

بخش ديگرى از دختران فرارى از نعمت خانواده و والدين عاطفى بر خوردارند، اما به خاطر شكست در تحصيلات و ناتوانى در ادامه تحصيل، تحقير معلمان و فشارهاى بى مورد والدين به خيابان ها پناه مى آورند اما بر اساس تحقيقاتى كه بر روى دختران فرارى دستگير شده بهزيستى و كانون اصلاح و تربيت صورت گرفته، ميل به استقلال طلبى، مهم ترين علت فرار دختران و پسران از خانه است.

از سوى ديگر، مصرف مواد مخدر توسط اين گروه از دختران عامل محركى در ايجاد انگيزه ترك خانه و فرار است. بررسى ها نشان مى دهند، قريب به 45 درصد از دختران فرارى و زنان خيابانى قبل از فرار از خانه مبادرت به استعمال مواد مخدر و دخانيات مى كردند. اين در حالى است كه تنها 5/7 درصد از دختران عادى اقدام به مصرف مواد مخدر و دخانيات كرده بودند.

 از ديگر مؤلفه هاى بروز پديده دختران فرارى، قرار گرفتن در معرض خشونت هاى روحى، جسمى و جنسى است. شمار قابل توجهى از دختران به علت بدرفتارى، بى توجهى، كم توجهى و در نهايت ضرب و جرح از سوى والدين و ساير اعضاى خانواده نظير: نامادرى، ناپدرى، برادر بزرگ تر و حتى در برخى موارد از سوى اقوام و آشنايان از خانه گرايزان شده و اقدام به فرار مى كنند.

 در ميان علل و عوامل بروز پديده دختران فرارى و زنان خيابانى، عامل فقر و مشكلات معيشتى و اقتصادى از جايگاه ويژه اى برخوردار است. عدم بضاعت مالى مكفى خانواده ها و ناتوانى در پاسخ گويى به نيازهاى طبيعى و ضرورى مانند: فراهم ساختن امكان ادامه تحصيل، تأمين پوشاك مناسب و… زمينه ساز بروز دل زدگى، سرخوردگى، ناراحتى هاى روحى، دل مشغولى، افسردگى و انزواطلبى را در اين دختران فراهم مى سازد.

اين امر موجب مى شود تا اين دختران براى التيام ناراحتى هاى ناشى از مشكلات خود، مستقيم و يا غيرمستقيم، به اقداماتى دست بزنند و خود درصدد حل اين مشكل برآيند و در نتيجه، بسيارى از اين افراد براى رهايى از بند گرفتارى ها اقدام به فرار از خانه مى كنند. اين اقدام آغاز بسيارى از انحرافات و افتادن به دامن بسيارى از آسيب هاى فردى و اجتماعى است.

از عوامل مهم كه ناشى از فقر فرهنگى مى باشد و موجب بروز پديده دختران فرارى مى شود، محدوديت بيش از حد مى باشد. در اين نوع شيوه تربيتى، فرزندان از آزادى و اختيار لازم، متناسب با سن و شرايط خويش محرومند و بايد نظر والدين را بدون آگاهى از علت آن انجام دهند و حق اظهار نظر، دخالت يا تصميم گيرى ندارند. براى نمونه، نمى توانند درباره زندگى آينده خويش تصميم بگيرند و بايد تن به ازدواج هاى اجبارى دهند.

همان گونه كه عدم توجه به نيازهاى عاطفى فرزندان مى تواند عامل فرار آنان از كانون خانواده باشد، توجه بيش از حد متعارف و در اختيار بودن امكانات زياد هم مى تواند زمينه مسايلى چون فرار از خانه را ايجاد نمايد.

جوان امروز در اين شرايط با مشكل بحران هويت، كاهش پاى بندى به ارزش هاى دينى و اجتماعى و شكاف نسلى بين خود و والدينش مواجه است. گاه آنچه كه اجتماع به طور عملى به او مى آموزد با ارزش هاى خانوادگى سنخيتى ندارد و حتى در تناقض آشكار مى باشد و همين امر شخصيت او را دچار دوگانگى مى نمايد. در چنين شرايطى است كه دختران با اندك محبت هاى كاذب افراد جامعه فريب خورده و جذب شبكه هاى فساد مى شوند و از خانه و كاشانه خود فرار كرده و آواره مى شوند. 

 رسانه هاى ديدارى و شنيدارى و مكتوب از جمله مؤلفه هاى در خور توجه در ايجاد انگيزه فرار دختران نوجوان و جوان از خانه و حتى نقش آموزشى منفى و تخديركننده در جهت دادن به اين فرار و نحوه و شيوه اين عمل به شمار مى رود. پخش شمار قابل ملاحظه اى سريال هاى تلويزيونى، از صدا و سيما و يا از طريق شبكه هاى ماهواره اى خارجى، با مضامين زندگى هاى مجردگونه غربى توأم با جذابيت، نشاط، رفاه، موفقيت و به طور كلى با تصويرسازى مثبت از اين نوع زندگى هاى از هم گسيخته، نقش مؤثرى در تقويت انگيزه گريز از قيد و بندهاى خانوادگى و فرار از خانه را ايفا كرده است. 

نقش رسانه هاى جمعى به ويژه ماهواره و اينترنت در رواج بى بند و بارى اخلاقى، مقابله با هنجارهاى اجتماعى، عدم پاى بندى مذهبى و بلوغ زودرس نوجوانان در مسائل جنسى حائز اهميت است.

دکتر مصطفوی، روانشناس درباره عوامل فرار دختران از خانه توضیح می دهد: شاید بتوان به جرات گفت ناسازگاری والدین علت اصلی فرار دختران است. طبق بررسی هایی که انجام شده 5/19 درصد ناسازگاری با والدین، 16 درصد اغفال، 13 درصد عدم امنیت در خانواده، 15 درصد وضعیت اقتصادی، 5/12 درصد طلاق، 7 درصد گرایش به مسایل انحرافی، 5/12 درصد ازدواج های ناموفق، 3/2 درصد اعتیاد و 5 درصد مشکلات روانی عامل فرار دختران بوده است. همچنین تحقیقات نشان می دهد که 35 درصد دختران فراری سابقه اعتیاد به مواد مخدر چون هروئین و تریاک را دارند. 

مدیرکل بهزیستی آذربایجان شرقی در گردهمایی پیشگیری از سوء رفتار با کودکان گفت:در سال جاری 12 مورد فرار دختران از خانه اتفاق افتاده این درحالی است که در شش ماهه سال گذشته تنها 6 مورد فرار از خانه گزارش شده بود.

 از جمله راهکارهاي پيشگيرانه از اقدام مجدد دختران از خانه است. ايجاد محيط امن و سالم از لحاظ عاطفي و جسماني، گوش دادن به صحبت‌هاي فرزندان، فراهم آوردن فرصت‌هاي مناسب براي فرزندان جهت يادگيري، تصميم‌گيري‌هاي مثبت و سازنده، حمايت فرزندان در زمان احساس تنهايي، پرهيز از انتقاد بيش از حد و تمسخر و تنبيه، تشويق فرزند در كسب موفقيت و صداقت در گفت‌وگو با فرزند از راهكارهاي پيش روي خانواده‌ها براي جلوگيري از فرار دختران است.

داشتن يک هدف مشخص در زندگي و پايبندي به سنتها و ارزشهاي ديني و اجتماعي مي تواند در بالا بردن درک و فهم نوجوانان در تحمل و يا تغيير شرايط نامطلوب به شيوه درست راهگشا باشد، بطوري که آنان ديگر فرار را به عنوان بهترين و ساده ترين راه انتخاب نکرده و پيش از هر تصميمي عواقب شوم اين اقدام را در نظر بگيرند.